Dấu vết vô chủ trên bờ sông và câu chuyện lịch sử khiến nhiều người lặng đi

Những đôi giày sắt đã nhuốm màu gỉ sét thuộc giai đoạn thập niên 1940 nằm dải rác cạnh dòng Danube tại Hungary chính là nhân chứng gợi lại một giai đoạn quá khứ đầy đau thương.

Biểu tượng ghi dấu một thời kỳ khốc liệt

Tọa lạc tại bờ sông Danube thuộc thủ đô Budapest (Hungary), không xa công trình Quốc hội, người ta bắt gặp khoảng 60 đôi giày có kiểu dáng xưa cũ, gợi nhớ đến phong cách thời trang của người dân trong những năm 1940.

Trong số đó có đủ giày dành cho phái nữ, nam giới lẫn trẻ nhỏ. Chúng đứng lặng im sát mép nước, rải rác khắp nơi tạo cảm giác như những người sở hữu chỉ vừa gỡ ra rồi đột ngột biến mất.

Dù vậy, khi tiến lại thật gần, du khách mới nhận ra đây chẳng phải là những vật dụng bằng vải hay da thật.

Tất cả đều đúc từ chất liệu sắt, mang màu gỉ hoen do năm tháng trôi qua và được gắn chặt xuống mặt bờ kè bằng bê tông. Khu vực này là đài tưởng niệm mang tên "The Shoes on the Danube Promenade" (dịch nôm na: Những đôi giày trên bờ sông Danube).

Dự án nghệ thuật này được xây dựng nhằm khắc ghi ký ức về hàng ngàn người Do Thái bị phe phát xít sát hại trong giai đoạn mùa đông năm 1944-1945.

Ý tưởng thiết kế do đạo diễn Can Togay khởi xướng, sau đó ông kết hợp với nhà điêu khắc Gyula Pauer để hoàn thiện. Đến năm 2005, công trình chính thức ra mắt công chúng ngay phía bờ Pest của dòng sông Danube.

Tại 3 điểm trên khuôn viên đài tưởng niệm, các tấm biển làm bằng gang đã được lắp đặt, khắc nội dung bằng ba ngôn ngữ: tiếng Hungary, tiếng Anh cùng tiếng Do Thái.

Khách tham quan khi đến địa điểm này thường dừng chân để tưởng niệm những số phận đã hy sinh. Đây cũng là dịp để mọi người thấu hiểu sâu sắc hơn về những bi kịch cùng tổn thất to lớn mà cư dân Hungary đã gánh chịu thời chiến.

Dựa trên các tư liệu lịch sử, trong khoảng thời gian từ tháng 10/1944 tới tháng 3/1945, đông đảo nạn nhân người Do Thái thuộc đủ mọi lứa tuổi đã bị dồn ép đến trước mép nước.

Lực lượng phát xít ép họ gỡ bỏ toàn bộ giày dép để lại bên bờ vì đây được xem là tài sản có giá trị cao giữa bối cảnh Thế chiến thứ 2. Số nhu yếu phẩm này sau đó bị gom lại để đem mua bán ở thị trường đen.

Sau khi cởi giày, các nạn nhân bị hạ sát và gieo xác xuống dòng nước xoáy. Phần lớn họ, đặc biệt là các em nhỏ, đã thiệt mạng tức thì do nhiệt độ dòng sông khi ấy xuống cực thấp.

Trải qua những tháng ngày mùa đông tàn khốc đó, cư dân Budapest từng xót xa ví sông Danube như một "nghĩa trang của người Do Thái".

Ký ức riêng biệt từ từng đôi giày còn sót lại

Làm sao để gợi lại ký ức về các nạn nhân trong một giai đoạn đen tối bậc nhất ở thế kỷ 20?

Đó chính là câu hỏi lớn khiến đạo diễn Can Togay cùng nhà điêu khắc Gyula Pauer trăn trở từ những bước đầu lên kế hoạch xây dựng.

Thay vì dựng lên các tượng đài tráng lệ hay ghi tên tuổi từng nạn nhân, họ quyết định dùng hình ảnh những đôi giày còn vương lại cạnh bờ sông. Đây chính là các kỷ vật cuối cùng gắn liền với con người trước khi họ ngã xuống.

Thời điểm công trình lần đầu xuất hiện, nhiều người không khỏi bàng hoàng như thể bi kịch vừa mới xảy ra mới đây. Trông thấy những đôi giày sần sùi nằm lại ven sông, ai nấy đều băn khoăn: Bàn chân nào từng đi chúng và điều gì đã đổ xuống đầu chủ nhân của chúng?

Điểm lôi cuốn đặc biệt của tác phẩm nằm chính ở điều này. Mọi đôi giày đều được tạo hình với kiểu dáng chẳng hề trùng lặp.

Có đôi giày lao động của nam giới với phần gót mòn vẹt. Nằm đan xen ở đó là các đôi giày cao gót dành cho phái đẹp. Thậm chí còn có những đôi giày da chỉn chu hay vài chiếc xăng đan tí hon của trẻ thơ.

Nhiều người không khỏi nghẹn ngào khi thấy đôi giày được sắp xếp ngay ngắn, nhưng lại có chiếc nằm đổ nghiêng như thể vừa bị tháo vội trong ngổn ngang sợ hãi.

Mọi đường nét nhỏ nhất đều mang mục đích riêng.

Chúng đại diện cho mỗi cá thể biệt lập. Các nạn nhân Do Thái đều có cuộc đời, công việc, độ tuổi và số phận riêng trước khi trở thành nạn nhân trong thảm họa.

Cảm giác chân thật và bình dị mà tác phẩm truyền tải chính là yếu tố chạm đến trái tim người xem.

Các đôi giày đúc sắt vẫn giữ trọn hình dáng như đồ thật, đủ sức giúp người thưởng lãm hình dung về người từng mang chúng. Dấu vết thời gian làm mòn gót chân và thời khắc cuối cùng khi họ phải tháo bỏ chúng.

Công chúng có thể cảm nhận rằng các nạn nhân từng có một cuộc sống thường nhật giống bao người. Giới nghiên cứu nhận định, mỗi đôi giày trong quần thể này đều là một tác phẩm nghệ thuật độc lập.

Hiện nay, đông đảo du khách ghé qua vẫn thường đặt những bông hoa, thắp từng ngọn nến hoặc gửi gắm các viên đá nhỏ vào lòng giày để tưởng nhớ những người đã mất.

Hành động này xuất phát từ tập tục truyền thống của người Do Thái nhằm thể hiện lòng kính trọng đối với người quá cố. Chính điều đó giúp công trình vươn xa hơn quy mô của một sự kiện lịch sử riêng tại Hungary.

Gợi ý đường đi đến đài tưởng niệm

Địa điểm tưởng niệm nằm ở phía bờ Pest thuộc dòng Danube, vị trí cách tòa nhà Quốc hội Hungary chừng 300m về hướng nam. Nhiều trải nghiệm cho thấy khoảnh khắc thích hợp nhất để tới thăm là vào bình minh hoặc giờ hoàng hôn.

Trong quá trình tham quan, du khách cần giữ gìn trật tự, trao đổi nhẹ nhàng, thoải mái chụp hình nhưng tuyệt đối không tạo dáng phản cảm hay dẫm lên các hình tượng điêu khắc.

Phần lớn khách du lịch cùng giới chuyên gia đánh giá đây là một trong những điểm dừng chân đong đầy xúc cảm nhất ở Budapest.

Đây không đơn thuần là một điểm đến dạo chơi mà là nơi để mỗi con người trầm tư nghiẫm suy về một trang sử đau thương của nhân loại.

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết này. Hãy tiếp tục khám phá thêm nhiều bài viết hấp dẫn và bổ ích ngay phía bên dưới nhé!