"Sinh kế vé số" (Kỳ 3):

Tờ vé số đổi đời với người mua dễ là "bẫy an sinh" níu chân người bán

Miền Tây mỗi sớm mai, nhịp sống mưu sinh lại bắt đầu trên khắp các góc phố, chợ dân sinh hay quán xá với hình ảnh những người bán vé số dạo. Dù tấm vé số giúp họ trang trải gánh nặng cơm áo hàng ngày, nhưng thực tế chẳng mấy ai chọn công việc này làm mục tiêu ban đầu của cuộc đời.

Thực trạng lực lượng lao động mưu sinh bằng nghề bán vé số

Bất chấp tuổi đã ngoài 70, bà Tư Hiền vẫn kiên trì di chuyển giữa khu vực chợ nổi Long Xuyên để bán từng tấm vé. Trong khi đó, ông Nguyễn Văn Lợi tự mình điều khiển xe lăn dạt qua từng con đường dưới cái nắng chói chang của vùng sông nước. Tương tự, bà Hà Thị Danh cũng miệt mài gõ cửa khắp các ngõ hách để đổi lấy nguồn thu nhập vài trăm nghìn đồng mỗi ngày.

Hành trình của một tấm vé trị giá 10.000 đồng không chỉ tạo nên chuỗi tuần hoàn tài chính — từ công ty xổ số, hệ thống đại lý đến lực lượng bán lẻ và đóng góp vào nguồn thu ngân sách địa phương — mà còn là phương thức mưu sinh cốt lõi của rất nhiều người dân khu vực Tây Nam Bộ.

Tuy nhiên, đằng sau sự phát triển của mô hình này vẫn còn tồn tại không ít trăn trở. Nhìn chung, những người đi bán lẻ hiếm khi xem đây là nguyện vọng tự do cá nhân mà thường do hoàn cảnh bế tắc đưa đẩy, bởi lẽ chẳng ai trưởng thành lại đặt ước mơ trở thành người bán vé số dạo.

Nhóm công việc này tập trung phần lớn là người cao tuổi mất sức lao động, người khuyết tật hạn chế khả năng tìm việc, phụ nữ lớn tuổi thất nghiệp, lao động nông thôn thiếu kỹ năng chuyên môn, cùng những trường hợp bị gạt ra bên lề của thị trường lao động chính thức.

Mặc dù nguyên nhân tìm đến công việc này đa dạng, điểm chung của họ là rào cản quá lớn để tiếp cận các vị trí làm việc ổn định có hợp đồng hay chế độ bảo hiểm. Nhịp bước bôn ba của họ trên các nẻo đường vừa phản ánh số phận cá nhân, vừa phác họa diện mạo của cả thị trường lao động hiện nay.

Dữ liệu thống kê cho thấy vào năm 2025, tỷ lệ lao động phi chính thức vẫn chiếm trên 63% tổng số người có việc làm trên phạm vi toàn quốc. Đây là lực lượng chịu nhiều rủi ro về thu nhập, thiếu vắng sự bảo vệ của các quỹ an sinh và rất nhạy cảm trước những biến động kinh tế.

Dưới góc độ này, hình ảnh người bán vé số dạo không chỉ là hiện tượng lẻ tẻ mà chính là một phần thu nhỏ của lực lượng lao động tự do đang tồn tại phổ biến ở các địa phương.

Sinh kế trước mắt và bài toán an sinh lâu dài

Không thể phủ nhận, nếu không có cơ hội từ công việc này, cuộc sống của nhiều hộ gia đình sẽ thêm phần bế tắc. Nhờ đặc tính linh hoạt, bán vé số đã đóng vai trò như chiếc "phao cứu sinh" cho hàng vạn mảnh đời. Công việc không đòi hỏi văn bằng, vốn nghèo, giới hạn tuổi tác hay thể lực dồi dào; họ chỉ cần nhận hàng từ đại lý lúc sáng sớm và lập tức đếm được thành quả thu nhập khi chiều tà — điều mà ít công việc phổ thông nào đáp ứng được.

Trong chuỗi lưu thông của tờ vé số 10.000 đồng, lực lượng bán lẻ không đơn thuần là người lao động bình thường. Họ chính là trụ cột gánh vác, đảm bảo bữa ăn mỗi ngày cho cả gia đình không bị gián đoạn.

Đây hoàn toàn là công việc lao động chân chính, hỗ trợ họ tự chủ về kinh tế thay vì dựa hoàn toàn vào nguồn trợ cấp xã hội hay sự hỗ trợ từ cộng đồng.

Xét ở góc độ xã hội, nghề bán vé số còn giảm tải đáng kể gánh nặng cho hệ thống an sinh khi tạo việc làm cho những đối tượng đặc biệt khó tiếp cận thị trường lao động.

Dù vậy, công cụ ứng cứu tạm thời chỉ phát huy tác dụng lúc nguy cấp chứ không thể đưa hàng trăm nghìn con người cập bến an toàn một cách bền vững. Một chiếc phao không thể gánh vác vai trò của một cây cầu bê tông kiên cố.

Dù khoản thu nhập hàng ngày giải quyết được áp lực tức thời, nó khó tạo nên tiền đề vững chắc cho tương lai. Phần lớn người bán không có hợp đồng lao động, hoàn toàn đứng ngoài hệ thống bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế cũng như bảo hiểm tai nạn.

Công việc tự do này hoàn toàn không có chế độ hưu trí, đồng thời cơ hội học nghề để chuyển đổi công việc gần như bằng không. Thu nhập mỗi ngày lại chịu tác động trực tiếp bởi yếu tố sức khỏe, diễn biến thời tiết hay lượng vé tiêu thụ thực tế.

Có thể khẳng định đây là nhóm việc làm dễ tổn thương hàng đầu. Việc đánh đồng giữa giải quyết nhu cầu sống trước mắt với việc xây dựng nền tảng an sinh lâu dài sẽ dẫn đến những nhận định thiếu toàn diện.

Mở rộng quyền lựa chọn cho lực lượng bán vé số

Để tạo ra con đường chuyển đổi bền vững cho lực lượng này, điều cần thiết không phải là xóa bỏ hoàn toàn nghề bán vé số hay thắt chặt các kênh phân phối đang cung cấp nguồn sống cho hàng ngàn người. Thay vào đó, giải pháp nằm ở việc xây dựng thêm các phương án sinh kế đa dạng hơn.

Chính quyền và xã hội cần tạo dựng thêm các lựa chọn việc làm linh hoạt, chương trình hướng nghiệp phù hợp cho người cao tuổi, người khuyết tật, cùng chính sách bảo hiểm xã hội có độ mở cao dành riêng cho lao động phi chính thức.

Giải pháp từ các mô hình nghiệp đoàn địa phương

Thực tế đã ghi nhận những bước đi tích cực từ chính các khu vực có lực lượng bán vé số đông đảo. Sau khi sáp nhập với Long An, tỉnh Tây Ninh hiện đứng trong nhóm các địa bàn tiêu thụ xổ số lớn tại miền Nam, sở hữu số lượng người bán dạo vô cùng lớn.

Vừa qua, 3 nghiệp đoàn bán vé số đã chính thức ra đời tại các phường Tân Ninh, Gò Dầu và Gia Lộc (tỉnh Tây Ninh), thu hút khoảng 1.000 người tham gia. Điểm sáng của mô hình này không dừng lại ở vai trò sinh hoạt tập thể, mà bước đầu hỗ trợ người lao động tiếp cận thông tin pháp luật, nhận trợ giúp khi gặp khó khăn và có tổ chức đại diện bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Dù chưa thể giải quyết triệt để bài toán an sinh tổng thể, sự xuất hiện của các nghiệp đoàn cho thấy chính sách đã bắt đầu hướng về lực lượng lao động yếu thế này.

Ngày mai, bà Tư Hiền vẫn tiếp tục gắn bó với xấp vé số trên chợ nổi, ông Nguyễn Văn Lợi lại đẩy xe lăn qua các quán quen, và bà Hà Thị Danh vẫn tiếp bước trên những con đường thuộc thuộc để mưu sinh.

Mục tiêu trước mắt của họ vẫn là bán sạch xấp vé trên tay để lo cho bữa ăn thường nhật. Tuy nhiên, về lâu dài, họ rất cần những giải pháp an sinh thực chất để nghề bán vé số không còn là lối thoát duy nhất của những mảnh đời thế yếu.

Nếu một tấm vé số trao cho người mua ước mơ thay đổi vận mệnh, thì một chính sách an sinh toàn diện phải là chìa khóa mở ra tương lai tốt đẹp hơn cho chính những người đang dạo bước bán từng tấm vé đó.

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết này. Hy vọng những thông tin trên đã mang đến cho bạn góc nhìn sâu sắc hơn về đời sống xã hội; mời bạn tiếp tục khám phá những bài viết liên quan ngay bên dưới để không bỏ lỡ các chủ đề hấp dẫn khác!