Đổi mới cơ chế giá điện để giải quyết bài toán ách tắc năng lượng

Nhu cầu tiêu thụ từ các trung tâm dữ liệu cùng sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo đang tạo ra áp lực khổng lồ cho hệ thống điện, khiến việc điều chỉnh giá điện trở thành yêu cầu cấp thiết.

Thông tin này được nhấn mạnh bởi các chuyên gia tại buổi thảo luận "An ninh năng lượng đến năm 2030: Khơi thông nguồn lực phát triển hạ tầng năng lượng". Sự kiện do Hội Thông tin Khoa học và Công nghệ Việt Nam (VASTI) cùng Tạp chí Một Thế Giới phối hợp tổ chức vào sáng 17/7.

Thách thức lớn từ làn sóng AI, trung tâm lưu trữ dữ liệu và sức tiêu thụ tăng vọt

Theo phân tích từ giới chuyên môn, nguồn năng lượng hiện nay không đơn thuần phục vụ sản xuất hay sinh hoạt thông thường. Yếu tố này đóng vai trò then chốt như một loại "hạ tầng của hạ tầng", định hình dòng chảy phát triển của toàn bộ nền kinh tế số.

PGS.TS Huỳnh Thành Đạt, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, nguyên Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ, nhận định rằng dữ liệu chính là nguồn tài nguyên của thời đại mới, AI đóng vai trò động cơ thúc đẩy tăng trưởng thì năng lượng là nền tảng cốt lõi giúp hệ sinh thái này hoạt động ổn định. Do đó, việc đầu tư nâng cấp hạ tầng năng lượng chính là bước đi chiến lược nhằm củng cố năng lực khoa học công nghệ lẫn lợi thế cạnh tranh quốc gia về lâu dài.

Nền kinh tế Việt Nam đang chịu nhiều áp lực về nguồn cung ứng điện trong giai đoạn tới để đảm bảo đà tăng trưởng (Ảnh: DT).

Đại diện cho cơ quan quản lý, ông Huỳnh Anh Tuyên, Phó Trưởng đại diện Văn phòng Bộ Công Thương tại khu vực miền Trung - miền Nam, chia sẻ đơn vị đang tích cực phối hợp cùng các bộ ngành, địa phương để hiện thực hóa chiến lược đa dạng hóa nguồn cung. Mục tiêu là thúc đẩy mạnh mẽ ngành điện lực, các nguồn năng lượng sạch và năng lượng mới, hướng tới xây dựng một mạng lưới năng lượng linh hoạt, tiên tiến.

Dù vậy, ông Trần Quốc Tâm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng tái tạo TPHCM, chỉ ra rằng mạng lưới điện quốc gia hiện đang phải gánh chịu nhiều áp lực bủa vây cùng lúc.

Cụ thể, lượng điện tiêu thụ dự báo tăng từ 12-13% mỗi năm nhằm đáp ứng tốc độ tăng trưởng kinh tế. Song song đó, sự bùng nổ của các trạm dữ liệu, công nghệ AI và xu hướng chuyển đổi sang xe điện sẽ đẩy nhu cầu phụ tải lên rất cao trong những năm tới. Những bất ổn từ tình hình địa chính trị quốc tế cũng tiềm ẩn nguy cơ làm gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng.

Trái lại, tiến độ triển khai hàng loạt dự án nguồn điện then chốt như điện hạt nhân, điện khí LNG hay điện gió ngoài khơi đều được nhận định khó hoàn thành đúng hạn trước năm 2030. Điều này khiến cho bài toán cân bằng giữa cung và cầu điện ngày càng trở nên nan giải.

Thúc đẩy xu hướng điện mặt trời áp mái và giải pháp lưu trữ tích năng

Bên cạnh những vướng mắc về mặt kỹ thuật, bài toán tài chính cũng là rào cản lớn đối với ngành điện. Theo phân tích của GS.TS Võ Xuân Vinh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh doanh (IBR) thuộc Đại học Kinh tế TPHCM, mức giá bán lẻ điện duy trì ở ngưỡng thấp khiến EVN rơi vào tình trạng hụt hơi về tài chính suốt nhiều năm qua. Hệ quả là năng lực tái đầu tư, mở rộng hệ thống lưới điện và phát triển hạ tầng mới bị hạn chế đáng kể. Đó là chưa kể hành lang pháp lý cùng các chính sách thúc đẩy năng lượng vẫn thiếu tính ổn định, gây tâm lý e ngại cho nhà đầu tư.

Nhằm đảm bảo vững chắc an ninh năng lượng, ông Vinh cho rằng Việt Nam cần giải quyết đồng bộ các rào cản từ thể chế, kỹ thuật cho đến hạ tầng và tài chính. Chuyên gia này đề xuất 3 nhiệm vụ trọng tâm cho giai đoạn 2026-2030, bao gồm: vận hành giá điện theo cơ chế thị trường, thực hiện tái cấu trúc EVN và nhanh chóng bắt tay vào dự án điện gió ngoài khơi đầu tiên tại Việt Nam.

"Nếu tận dụng tốt giai đoạn này, Việt Nam có thể vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và thực hiện thành công quá trình chuyển dịch sang nền kinh tế phát thải thấp", ông nói.

Quang cảnh các đại biểu cùng trao đổi tại tọa đàm "An ninh năng lượng đến năm 2030: Khơi thông nguồn lực phát triển hạ tầng năng lượng" diễn ra vào sáng 17/7 (Ảnh: Huân Trần).

Đứng dưới góc nhìn từ phía khối tư nhân, PGS.TS Phạm Xuân Mai, Cố vấn cấp cao Công ty Kim Long Motor Huế, nhận định việc bảo vệ an ninh năng lượng đòi hỏi một tư duy bứt phá. Trong mối quan hệ này, cơ quan quản lý đóng vai trò kiến tạo nền tảng chính sách và hạ tầng, còn các doanh nghiệp sẽ là lực lượng nòng cốt hiện thực hóa mục tiêu bằng nguồn vốn, giải pháp công nghệ và chuỗi cung ứng.

Vị cố vấn đề xuất gói giải pháp gồm 5 nhóm giải pháp chính để kích hoạt nguồn lực từ khối doanh nghiệp: gắn kết quy hoạch năng lượng đồng bộ với hạ tầng giao thông và công nghiệp; áp dụng biểu giá điện linh hoạt; đồng bộ hóa tiêu chuẩn kỹ thuật quốc gia dành cho xe điện và pin; kích cầu thị trường phương tiện xanh ban đầu thông qua dòng vốn đầu tư công; đồng thời đặt các doanh nghiệp nội địa vào vị trí cốt lõi trong chuỗi giá trị công nghệ tiên tiến.

Phân tích thêm về giải pháp công nghệ, ông Trần Quốc Tâm khẳng định hệ thống điện mặt trời áp mái khi kết hợp cùng công nghệ lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) sẽ là chìa khóa then chốt cho một mạng lưới điện thông minh.

Ông giải thích, hệ thống BESS vận hành tương tự một "kho chứa năng lượng", giúp tích trữ lượng điện thừa lúc thấp điểm để bù vào lưới trong các khung giờ cao điểm. Giải pháp này cũng hỗ trợ kiểm soát tần số, duy trì sự ổn định của mạng lưới và tối ưu hóa hiệu suất từ các nguồn năng lượng tái tạo. Trên diện rộng toàn cầu, nhiều mô hình BESS đã được triển khai với quy mô vận hành lên tới hàng nghìn MW.

Chia sẻ về thực tế địa phương, ông Phan Quang Vinh, Phó Trưởng Ban Kinh doanh Tổng công ty Điện lực TPHCM (EVNHCMC), cho biết địa bàn đang tập trung mở rộng mô hình điện mặt trời áp mái nhằm giảm tải cho hệ thống trước áp lực tiêu thụ ngày một lớn.

Tính đến nay, toàn thành phố đã đưa vào vận hành trên 25.900 hệ thống điện mặt trời mái nhà, đạt tổng công suất ước tính 1.928 MWp, chiếm khoảng 21,6% công suất đỉnh của hệ thống phụ tải. Trung bình mỗi tháng, nguồn năng lượng này cung ứng khoảng 231 triệu kWh, đóng góp khoảng 4,4% vào tổng sản lượng điện thương phẩm trên toàn địa bàn.

Theo thông tin từ ban lãnh đạo EVNHCMC, sự ra đời của Nghị định 243/2026/NĐ-CP đã tạo hành lang thông thoáng hơn khi mở rộng đối tượng áp dụng, tối giản hóa các bước thủ tục hành chính, đồng thời cho phép nhiều nhóm đối tượng khách hàng được quyền thương mại hóa lượng điện dư thừa lên lưới quốc gia.

Quy định mới này được kỳ vọng sẽ kích cầu làn sóng đầu tư lắp đặt hệ thống điện mặt trời tại các cơ quan công sở, cơ sở sản xuất và các hộ gia đình. Nhằm tối ưu hóa hiệu quả, EVNHCMC cũng đang vận động người dân cùng cộng đồng doanh nghiệp tích hợp thêm hệ thống lưu trữ BESS. Giải pháp này vừa giúp tối ưu chi phí sử dụng điện, vừa giảm tải áp lực cho hệ thống truyền tải, hướng tới mục tiêu an ninh năng lượng bền vững trong tương lai.

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian đồng hành cùng bài viết này, hy vọng những thông tin trên đã mang lại góc nhìn hữu ích cho bạn. Hãy tiếp tục khám phá thêm nhiều bài viết phân tích sâu sắc và hấp dẫn khác ngay phía dưới nhé.