Hội phụ huynh hay tổ chức 'phụ thu'?

Hoàng Hà

Luật sư

Lên tiếng phản đối những khoản đóng góp bất hợp lý

"Tôi quyết định không nộp khoản này".

Dòng phản hồi bất ngờ xuất hiện, làm gián đoạn cuộc trao đổi sôi nổi trong hội thoại nhóm về việc sắm sửa cơ sở vật chất đầu năm. Người phụ huynh ấy chia sẻ rằng chính chị đã đặt ngược câu hỏi cho Ban đại diện: "Lý do gì chúng tôi phải chi tiền sắm máy lạnh mới, khi chiếc 'cũ' cũng vừa được trang bị vào năm ngoái?".

Chị dứt khoát từ chối chi trả, mặc dù nếu chia đều cho hơn 50 gia đình, mức đóng chỉ tốn thêm gần 200.000 đồng. Bước vào năm học, thiết bị làm mát vẫn được lắp đặt mới. Mấy phụ huynh khác ôn tồn chia sẻ: Các cháu chuyển sang phòng học khác, trong khi thiết bị ở đây chuẩn bị hỏng, lẽ nào lại tháo thiết bị 'cũ' mang đi?

Mặc cho những lời giải thích hay dư luận bàn ra tán vào xung quanh, chị vẫn giữ nguyên quan điểm.

Tâm lý cam chịu và thực trạng "đẩy trách nhiệm"

Trường hợp như vậy không phải là hiếm. Thế nhưng, tương tự đa số các bậc cha mẹ khác, tôi chọn cách tặc lưỡi chấp nhận chi trả năm này qua năm khác. Danh mục mua sắm nào nghe qua cũng hợp lý: từ hệ thống làm mát, rèm che cho tới đèn chiếu sáng... Đâu ai muốn con em mình trải nghiệm không gian học tập ngột ngạt hay thiếu sáng. Đại diện phụ huynh thông báo tổng chi phí, nói rõ trên tinh thần tự nguyện nhưng ai nấy đều ngầm hiểu là chia đều. Ngay khi có người hoàn tất giao dịch và gửi hình chụp vào nhóm, những người tiếp theo cứ thế làm theo.

Tôi rất sẵn lòng đóng góp để con có môi trường học tập tốt hơn, song bản thân vẫn nhận thấy nhiều điểm chưa thỏa đáng. Đơn vị giáo dục xuất phát nhu cầu về vật tư, ban đại diện đứng ra thu chi, giáo viên làm nhiệm vụ truyền tải, còn cha mẹ học sinh là bên gánh khoản phí. Tới khi nhận phản hồi trái chiều, phía nhà trường lại cho rằng họ không đứng ra thu tiền, thầy cô chỉ chuyển giao thông tin và tất cả là thỏa thuận nội bộ của các phụ huynh. Rõ ràng, nhu cầu mua sắm bắt nguồn từ nhà trường, nhưng trách nhiệm thu vén lại đè nặng lên vai ban đại diện.

Kỳ vọng thay đổi từ dự thảo quy định mới

Thái độ 'kháng cự' của người mẹ nói trên, cùng những thắc mắc của tôi, được trông chờ sẽ giải quyết triệt để thông qua dự thảo Thông tư về Điều lệ Ban đại diện cha mẹ học sinh nhằm thay thế cho Thông tư 55/2011. Lần sửa đổi này đưa ra quy định ban đại diện (ban phụ huynh) không được phép thu hộ nhà trường, đồng thời không tiếp nhận hay quản lý các quỹ tài trợ dành riêng cho cơ sở giáo dục. Đây là bước điều chỉnh vô cùng cần thiết. Mặc dù vậy, tính hiệu quả chỉ thực sự phát huy nếu xóa bỏ được tình trạng nhà trường đứng đằng sau chỉ đạo, còn ban đại diện ra mặt gánh vác trách nhiệm và thu chi.

Nội dung cấm đoán này thực ra không mới. Ngay từ Thông tư 55, việc vận động các khoản đóng góp thiếu tính tự nguyện đã bị cấm. Dù lệnh cấm này đã duy trì suốt 15 năm, thực trạng lạm thu vẫn liên tục lặp lại vào mỗi dịp khai trường. Nguyên nhân cốt lõi không thuần túy nằm ở việc thiếu hụt hành lang pháp lý, mà do chưa xây dựng được cơ chế xử lý đủ sức răn đe.

Về mặt hồ sơ, trường học không đứng tên thu, dòng tiền không ghi nhận trong hệ thống kế toán và các chiến dịch đóng góp đều được khoác áo thỏa thuận tự nguyện giữa cha mẹ học sinh. Thực tế đó khiến việc làm rõ sự can thiệp từ phía nhà trường cũng như quy trách nhiệm cá nhân cho hiệu trưởng trở nên rất gian nan. Do vậy, hình thức xử lý thường chỉ dừng lại ở mức nhắc nhở, chấn chỉnh hoặc buộc trả lại tiền.

Làm rõ chủ thể chịu trách nhiệm và minh bạch các quỹ tiền

Dự thảo mới đã bước đầu giải quyết bất cập bằng cách gắn trách nhiệm vào đúng đối tượng. Theo Điều 7 của dự thảo, người đứng đầu bị nghiêm cấm giao việc, ủy quyền hoặc thông qua ban đại diện để tổ chức thu hộ cho nhà trường. Điều 19 liệt kê việc thu, quản lý, sử dụng và công khai tài chính vào danh mục bắt buộc phải kiểm tra, giám sát. Bên cạnh đó, Điều 20 cho phép xem xét miễn nhiệm thành viên ban đại diện nếu phát hiện sai phạm, buộc bồi thường khi phát sinh thiệt hại, đồng thời quy định rõ hiệu trưởng, giáo viên cùng cán bộ quản lý phải chịu trách nhiệm liên đới nếu xảy ra vi phạm. Nhà trường tuyệt đối không thể vừa gợi ý nhu cầu, tạo điều kiện thu tiền rồi lại phủi tay đứng ngoài khi phát sinh tranh chấp.

Song song đó, dự thảo lần này đã cố gắng phân tách rành mạch ba nguồn tiền vốn thường bị đánh tráo: tiền do nhà trường thu, khoản tài trợ cho cơ sở giáo dục và kinh phí hoạt động của Ban phụ huynh. Việc ấn định trách nhiệm cụ thể cho từng dòng tiền sẽ khiến hành vi "mượn tay" Ban phụ huynh trở nên vô cùng khó khăn.

Quy định sửa đổi không ngăn cấm phụ huynh hay các tổ chức hỗ trợ cho ngành giáo dục. Thông tư 16/2018 hiện vẫn cho phép tài trợ dưới hình thức tiền mặt, hiện vật, công trình hay chuyên môn, miễn là trên tinh thần tự nguyện, công khai và không ấn định mức bình quân. Nhà trường có trách nhiệm lập kế hoạch, hoàn thiện thủ tục phê duyệt, tiếp nhận, hạch toán và quyết toán đầy đủ. Mọi nguồn kinh phí tài trợ phải do trường trực tiếp tiếp nhận công khai, tuyệt đối không đi vòng qua các tài khoản cá nhân.

Những khoảng trống pháp lý cần tiếp tục hoàn thiện

Để quy định mới phát huy triệt để hiệu quả phòng chống tình trạng dùng ban phụ huynh làm tấm bình phong thu tiền, văn bản dự thảo vẫn cần lấp đầy một số khoảng trống. Cụ thể, cơ quan soạn thảo nên thu hẹp các cụm từ mang tính định tính như "hoạt động cần thiết khác" hay "nội dung chi hợp pháp khác", đồng thời tiếp tục duy trì danh mục các khoản cấm cụ thể từ Thông tư 55 nhằm ngăn ngừa các khoản thu cũ tái xuất hiện dưới hình thức mới.

Thêm vào đó, văn bản quy phạm cần khẳng định rõ hội nghị cha mẹ học sinh không có thẩm quyền biểu quyết để áp đặt nghĩa vụ tài chính lên từng gia đình. Nguyên tắc tự nguyện không thể áp đặt dựa trên số đông. Việc không tham gia đóng góp hoàn toàn không gây ảnh hưởng đến quyền lợi hay thái độ đối xử dành cho học sinh. Thông tin cá nhân của người chưa nộp tiền không được công khai, các khoản thu trái quy định bắt buộc phải hoàn trả và cần thiết lập kênh phản ánh bảo mật cho phụ huynh.

Trong môi trường học đường, những người phụ huynh kiên quyết lên tiếng "Tôi quyết định không nộp khoản này" vẫn luôn là số ít, dù suy nghĩ của chị cũng chính là trăn trở chung của rất nhiều người.

Mấu chốt vấn đề không nằm ở con số 200.000 đồng, mà nằm ở việc ai mới là người có thẩm quyền bắt buộc phải đóng 200 nghìn đồng đó. Ban đại diện cha mẹ học sinh sinh ra là để bảo vệ quyền lợi của phụ huynh, hoàn toàn không phải cánh tay nối dài của nhà trường.

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết này. Hãy tiếp tục lướt xuống bên dưới để khám phá thêm nhiều bài viết hấp dẫn và chuyên sâu khác nhé!