Thắng, một trình dược viên tại TP HCM, ngồi trong quán nước nhưng sự hiện diện của anh gần như chỉ còn trên màn hình. Ngón tay cái không ngừng vuốt lên theo phản xạ, lướt qua hết video ngắn này đến video ngắn khác trên TikTok và Facebook suốt từ khi vào quán cho đến lúc ra về.
"Nhiều lúc tâm trạng không vui, mình càng lướt như một phản xạ", anh chia sẻ, mô tả bản thân rơi vào trạng thái mơ hồ, u mê. "Càng xem càng thấy mệt mỏi, đầu óc trống rỗng, nhưng cứ cất điện thoại đi được 5 phút là tay lại tự động tìm đến nó".
Mất ngủ, mất tập trung vì màn hình
Không chỉ chiếm lĩnh thời gian rảnh, cơn nghiện video ngắn còn xâm phạm cả giấc ngủ. Sang, 28 tuổi, chuyên viên truyền thông, vốn có thói quen dành 15-20 phút lướt điện thoại trước giờ ngủ như một cách xả stress. Ranh giới tưởng chừng an toàn đó nhanh chóng bị xóa nhòa khi anh liên tục bị cuốn vào những video "drama" và bóc phốt giật gân.
"Ban đầu chỉ định xem vài clip, nhưng khi giật mình nhìn lên đồng hồ thì đã 2-3 giờ sáng", Sang kể. Những đêm như vậy, anh trằn trọc với đầu óc căng thẳng vì những nội dung vô bổ vừa xem, để rồi bước vào ngày hôm sau trong trạng thái uể oải, nhớ trước quên sau và thiếu sức sống.
Hệ quả kéo theo là năng lực tư duy hệ thống và khả năng sáng tạo của Sang bị đóng băng hoàn toàn. Anh không còn kết nối được các ý tưởng lớn cho chiến dịch, tư duy bị phân mảnh thành những mẩu thông tin rời rạc, và trở nên dễ kích động với đồng nghiệp hơn trước.
Hàng chục triệu người dùng và bài toán sức khỏe tâm thần
Hội chứng "thối não" — sự mụ mị đầu óc sau khi xem video ngắn liên tục — đã vượt khỏi phạm vi tự trào để trở thành vấn đề sức khỏe tâm thần có quy mô thực sự. Theo báo cáo của DataReportal, tính đến đầu năm 2024, Việt Nam có khoảng 67,72 triệu người dùng TikTok từ 18 tuổi trở lên, đưa quốc gia này vào nhóm có lượng người dùng nền tảng này cao hàng đầu khu vực Đông Nam Á.
Nghiên cứu từ Viện Phát triển Con người Max Planck chỉ ra rằng sự bùng nổ nội dung số đang bào mòn nghiêm trọng khả năng duy trì sự chú ý, khiến con người không ngừng tìm kiếm các kích thích mới mẻ hơn. Cuộc cạnh tranh giữa các nền tảng càng đẩy xu hướng này leo thang: Meta ghi nhận tính năng Reels chiếm hơn 20% thời gian của người dùng trên Instagram, trong khi YouTube Shorts đạt tới hàng chục tỷ lượt xem mỗi ngày.
Cơ chế não bộ bị khai thác như thế nào
Thạc sĩ tâm lý lâm sàng Vương Nguyễn Toàn Thiện, Giám đốc chuyên môn Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos, lý giải rằng mệt mỏi nhận thức xảy ra khi hệ thần kinh bị quá tải do phải xử lý lượng thông tin dồn dập, chuyển đổi liên tục giữa hàng trăm nội dung khác nhau. Điều này làm suy giảm tạm thời khả năng kiểm soát điều hành ở vùng vỏ não trước trán — nơi chịu trách nhiệm lập kế hoạch và kiềm chế xung động.
Thuật toán đề xuất dựa trên trí tuệ nhân tạo của các nền tảng hoạt động giống như một máy đánh bạc kỹ thuật số, phân phối phần thưởng biến thiên để người dùng không thể đoán trước nội dung tiếp theo. Cơ chế này tạo ra dòng dopamine ăn liền khổng lồ, khác biệt hoàn toàn so với lượng dopamine lành mạnh có được từ sự kiên trì theo đuổi các mục tiêu dài hạn.
Hậu quả lâu dài lên tư duy và sức khỏe
Dựa trên nguyên lý dẻo thần kinh, khi não bộ bị rèn luyện để chỉ phản hồi trước các kích thích kéo dài 15 đến 30 giây, những hoạt động đòi hỏi tập trung bền bỉ như đọc sách hay viết báo cáo sẽ trở nên cực kỳ khó khăn.
"Người dùng dần hình thành sự kiên nhẫn thấp, suy giảm kỹ năng giao tiếp và mất đi khả năng trì hoãn phần thưởng. Việc tương tác chủ yếu qua màn hình làm giảm cơ hội rèn luyện việc lắng nghe sâu cũng như đọc các tín hiệu phi ngôn ngữ trong cuộc sống thực tế", ông Thiện nhận định.
Ánh sáng xanh từ màn hình điện thoại dùng trước khi ngủ còn trực tiếp ức chế quá trình tiết melatonin, đẩy lùi giấc ngủ REM — giai đoạn não bộ củng cố ký ức và xử lý cảm xúc. Kết quả là người dùng thức dậy trong trạng thái mệt mỏi dù đã ngủ đủ giờ, một vòng luẩn quẩn mà nhiều người lầm tưởng là do áp lực công việc. Bên cạnh đó, trạng thái cảnh giác liên tục khi lướt màn hình kích hoạt tuyến thượng thận tiết cortisol, hormone stress. Nồng độ cortisol tăng mạn tính sẽ làm suy yếu hệ miễn dịch, đồng thời nâng cao nguy cơ viêm mạn tính và rối loạn lo âu, trầm cảm.
Người trẻ tự "giải độc" số như thế nào
Trước "cơn bão" thông tin ngắt quãng, một bộ phận người trẻ đang chủ động xây dựng hàng rào bảo vệ tâm trí. Sau nhiều lần cài rồi xóa ứng dụng, Thắng quyết định thực hiện cuộc thanh lọc triệt để hơn. Anh tái cấu trúc thói quen hằng ngày bằng các hoạt động thể chất ngoài trời, thay thế nguồn dopamine tức thời từ màn hình bằng những môn thể thao dùng vợt như cầu lông và pickleball để cơ thể tự sản sinh dopamine tự nhiên. Cuối tuần, anh tìm đến các cung đường trekking và thực hành liệu pháp "tắm rừng" để cơ thể được thải độc dưới ánh sáng tự nhiên.
"Thói quen hàng ngày sẽ tạo nên cuộc sống của bạn", Thắng đúc kết sau hành trình cai nghiện công nghệ. "Đừng để bản thân già đi trong sự nuối tiếc vì đã dâng hiến những năm tháng sung sức nhất cho những cú vuốt màn hình vô định".
Lời khuyên từ chuyên gia
Các chuyên gia tâm lý khuyên người dùng nên quan sát mức độ suy giảm chức năng sống thực tế, chẳng hạn như việc xem lâu hơn dự kiến, bồn chồn khi rời điện thoại, trì hoãn công việc hoặc để công nghệ ảnh hưởng đến giấc ngủ.
"Tin tốt là não bộ có khả năng thích nghi và phục hồi rất cao thông qua các phương pháp thải độc kỹ thuật số thực tế", thạc sĩ Thiện nói. Thay vì cai nghiện một cách cực đoan, ông khuyên người dùng nên chủ động tắt các thông báo không cần thiết, đặt giới hạn thời gian sử dụng ứng dụng và tạo ra những khoảng trống không màn hình trước khi đi ngủ.
Việc tái huấn luyện khả năng chú ý thông qua đọc sách giấy, viết tay, tập thể dục, hoặc đơn giản là chấp nhận những khoảng trống nhàm chán trong ngày sẽ giúp não bộ dần phục hồi và tái tạo năng lượng bền vững hơn.
Cảm ơn bạn đã dành thời gian theo dõi bài viết. Nếu chủ đề sức khỏe số và tâm lý hiện đại khiến bạn quan tâm, đừng bỏ qua các bài viết liên quan ngay bên dưới — rất nhiều góc nhìn thú vị đang chờ bạn khám phá.
Ý kiến bạn đọc (0)