Hành trình nhặt nhạnh ký ức của những đứa trẻ Babylift năm 1975
Trở về từ thảm họa rơi máy bay trong Chiến dịch Babylift năm 1975 — sự kiện đưa hơn 3.300 em nhỏ được cho là mồ côi rời miền Nam Việt Nam đến xứ sở cờ hoa, Devaki (Nguyễn Thị Mỹ Phượng) nằm trong số 150 em may mắn sống sót. Rời xa quê cha đất tổ khi còn quá nhỏ, thế hệ con nuôi này hoàn toàn không có cơ hội lựa chọn số phận. Trong suốt chiều dài cuộc đời, trăn trở về nguồn cội, về đấng sinh thành và mảnh khuyết ký ức chưa từng được lấp đầy luôn đau đớn khắc sâu trong tâm khảm họ.
Những đứa trẻ ngày ấy giờ đây đã bước sang dốc bên kia cuộc đời, trong khi những người mẹ già cũng không còn nhiều thời gian để đợi chờ một cuộc đoàn tụ.
"Tôi là ai?": Cuộc tự vấn kéo dài hàng thập kỷ của đứa trẻ sống sót
Trở lại mảnh đất hình chữ S lần đầu tiên vào năm 2005 cùng đoàn con nuôi, bà Devaki Murch ngỡ ngàng cảm nhận sự thanh thản đến lạ kỳ. Khác biệt với nỗi e sợ bất đồng ngôn ngữ của những người đi cùng, bà thấy mình được ôm ấp và chào đón. Lần đầu tiên trong đời, người phụ nữ trưởng thành tại Mỹ giật mình nhận ra chung quanh có muôn vàn gương mặt sở hữu đường nét giống hệt bản thân.
Bà đã chủ động tìm gặp các nhân sự từng làm việc ở mái ấm trước mốc 1975 để bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc. Chính sự tận tụy của họ đã giữ lại hơi thở cho những đứa trẻ tội nghiệp.
“Tấm hình chụp chung với họ khiến tôi thốt lên: 'Ồ, mình chính là người Việt'. Suy nghĩ ấy cứ vấn vương mãi trong trí óc tôi”, bà trải lòng.
Devaki thời thơ ấu ở Hawaii (Mỹ). Ảnh: Nhân vật cung cấp
Devaki trong buổi trò chuyện tại TP HCM vào tháng 5/2026. Ảnh: Phùng Tiên
Tìm về vùng đất quận 12, nơi chiếc phi cơ C5A từng vỡ tan, bà lặng lẽ làm một nghi thức tưởng niệm nhỏ trên cánh đồng. Giữa khoảng không lặng im, Devaki cảm nhận trọn vẹn ranh giới sinh tử mong mong chót vót mà mình cùng các bạn đã đi qua. Bà tiếp tục ghé Vĩnh Long — nơi cất tiếng khóc chào đời — và dừng chân ở một mái ấm tình thương. Bắt gặp ánh mắt thơ ngây của các em nhỏ, bà như nhìn thấy chính mình năm xưa nhưng không dám nuôi hy vọng lớn về việc tìm lại ruột thịt bởi manh mối quá đỗi mong mong.
Mỗi ngày trôi qua trên đất Mỹ sau chuyến đi, hoài nghi về bản sắc lại càng bóp nghẹt tâm trí bà. Bà mù tịt về nơi mình bị mang đi, cũng không rõ độ tuổi chính xác lúc rời xa hơi ấm của mẹ. Trong khoảng thời gian từ tháng 6/1974 (thời điểm ra đời) tới tháng 1/1975 (lúc đưa vào viện mồ côi), miền Tây chìm trong khói lửa chiến tranh, chẳng ai rõ biến cố nào đã chia cắt bà khỏi gia đình.
“Sống ở Mỹ nhưng chốn chôn rau cắt rốn lại ở Việt Nam, cảm giác không thuộc về bất cứ đâu khiến tôi luôn tự hỏi: Rốt cuộc quê hương tôi nằm ở đâu?”, bà ngậm ngùi.
Trăn trở nối tiếp trăn trở: Nếu đứa con luôn vô vọng tìm kiếm gốc rễ, thì liệu những người mẹ năm xưa có từng được sống yên bình? Dù vì bất kỳ lý do gì hay quyết định chủ quan nào khiến họ rời xa con, có lẽ nỗi nhớ thương đã dằn dọ họ suốt cả chặng đường đời.
Bước ngoặt đến vào năm 2024 khi Devaki bộc bạch cùng một người bạn mắc bệnh ung thư. Bà bừng tỉnh nhận ra việc mình thoát chết trong thảm họa hàng không năm xưa giống như một điều kỳ diệu.
“Linh hồn tôi đã chiến thắng tử thần, như thể sở hữu một năng lực đặc biệt vượt qua cái chết”, người nữ nuôi chiến tranh chia sẻ.
Cảm hứng đó thúc đẩy bà đứng ra khởi xướng chương trình “Khả năng bay bí mật” (Secret Ability to Fly) tại tiểu bang Colorado, với mong muốn gửi lời tri ân tới những tấm lòng từng đưuơng bọc, nuôi dưỡng hội trẻ Babylift. Lần đầu tiên đứng giữa những đồng cảnh ngộ gốc Việt, quan sát họ mang theo con cái, bà nhận thức sâu sắc giá trị của việc thấu hiểu căn tính gia đình. Việc tìm lại tổ tiên cho cha mẹ cũng chính là trao cho thế hệ tương lai một cội nguồn rõ ràng.
“Tôi thấu hiểu khao khát đoàn tụ gia đình ruột thịt trong mỗi người mãnh liệt đến nhường nào”, bà khẳng định.
Devaki hiện diện ở một không gian triển lãm về Babylift. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Mảnh ghép lịch sử từ 33 thùng hồ sơ bị lãng quên
Nằm trong khuôn khổ cuộc hội ngộ “Trẻ mồ côi chiến tranh” diễn ra tại Boulder vào tháng 3/2024, bà vinh dự nhận một kỷ vật đặc biệt: mảnh vật liệu cách nhiệt bóc ra từ chính xác chiếc C5A năm nào.
Tác giả quà tặng là soeur Mary Nelle, người từng sát cánh cùng Giám đốc Rosemary Taylor tại tổ chức Friends for all children ở Sài Gòn giai đoạn 1972 đến trước ngày 30/4/1975. Họ đảm nhận việc tiếp nhận, chăm sóc và thu xếp di tản cho trẻ em mồ côi. Khi tổ chức này ngừng hoạt động vào thời điểm chiến tranh kết thúc, hầu như toàn bộ giấy tờ, thư từ cùng vật lưu niệm do các gia đình gửi gắm đều rơi vào cảnh bị tiêu hủy.
Tuy nhiên, bà Rosemary Taylor đã âm thầm phục hồi những tư liệu còn sót lại cùng các kỷ vật do cộng đồng đóng góp, tập kết toàn bộ tại văn phòng ở Colorado. Sau khi bà qua đời, soeur Mary Nelle là người tiếp quản khối di sản này.
Ít lâu sau, Devaki trực tiếp tìm đến căn tầng hầm lưu trữ của soeur Mary Nelle ở Colorado. Nữ tu đã đưa cho bà một tập hồ sơ để tự tìm kiếm manh mối về gốc gác của mình.
“Tôi ngẫu nhiên rút ra tập hồ sơ nằm trên cùng. Thật khó tin, giữa 33 thùng tài liệu đồ sộ, câu chuyện về đời tôi nằm ngay trước mắt”, bà xúc động nhớ lại.
Tên của bà nằm trọn vẹn trong bảng danh sách những người may mắn sống sót sau tai nạn máy bay C5A do Cơ quan Phát triển quốc tế Hoa Kỳ (USAID) lập. Tên gọi Mimosa — biểu tượng của một loài hoa — chính là tên thân thương mà các cô bảo mẫu ở cô nhi viện Tổ ấm đã đặt cho Devaki ngày ấy.
“Cảm giác nhìn thấy tên mình trên trang văn bản chính thức đã úa màu thời gian, thay vì qua lời kể của người khác, giúp tôi cảm nhận mảnh ghép quá khứ cuối cùng đã về đúng vị trí”, bà nghẹn ngào.
Bà tỉ mỉ lật mở từng mẫu đơn ghi nhận ngày Phượng đặt chân tới trại trẻ mồ côi ở Vĩnh Long, lá thư tay đong đầy tình cảm xin nhận con nuôi từ người mẹ nuôi, cùng những lựa chọn bị loại bỏ trước khi chốt lại tên bà. Đi kèm là ảnh thẻ lớp hai, lớp three, sổ theo dõi sức khỏe và các thủ tục cập nhật của Cơ quan Nhập cư và quốc tịch Hoa Kỳ…
Sơ Rosemary J. Taylor thuộc Friends for all children từng ký văn bản xác nhận:
Bé Mimosa (Nguyễn Thị Mỹ Phượng, giới tính nữ), cư trú tại Trại trẻ mồ côi St. Paul de Chartres, Vĩnh Long, Việt Nam. Tòa sơ thẩm Vĩnh Long đã cấp giấy khai sinh cho bé vào ngày 15/8/1974, công nhận tình trạng mồ côi không rõ cha mẹ.
Bé được chuyển giao cho Friends for all children nuôi dưỡng từ ngày 15/1/1975 để chờ làm thủ tục cho nhận con nuôi, cho tới thời điểm rời đi ngày 5/4/1975.
Trong một văn bản khác, Giám đốc Wende S. Grant của Friends for all children chứng nhận: “Nguyễn Thị Mỹ Phượng, sinh ngày 24/6/1974 tại Vĩnh Long, được bàn giao cho tổ chức để tìm gia đình nhận nuôi. Kể từ mốc thời gian đó, cha mẹ đẻ của bé chưa từng quay lại hỏi thăm”.
Sự thật bất ngờ mở ra khi Devaki bấy lâu chỉ tin mình mang cái tên Nguyễn Thị Mỹ Phượng ghi trên giấy nhận nuôi. Các tài liệu do sơ Rosemary Taylor cất giữ lại hé lộ một tình tiết hoáo hức khác.
Một bé gái có tên Trần Ngọc An, sinh ngày 28/12/1973, từng ở Tu viện Dòng nữ tu Thánh Phaolô tại Vĩnh Long (St. Paul's Vinh Long), được chuyển đến Friends for all children tại Sài Gòn ngày 15/01/1975. Vì thiếu giấy khai sinh, hồ sơ của em đã bị ghép chung với giấy tờ mang tên Nguyễn Thị Mỹ Phượng.
“Rốt cuộc tôi là Phượng hay là An? Đó vẫn là bí ẩn lớn mà tôi chưa từng hay biết”, bà Devaki thổ lộ.
Ở tuổi 82, soeur Mary Nelle mong muốn tìm kiếm một người đủ tin cậy để bàn giao 33 thùng tài liệu, với niềm hy vọng mở ra cánh cửa tìm lại gia đình cho các con nuôi. Bà Devaki đã không ngần ngại nhận lời tiếp quản sứ mệnh này.
Khối tài liệu này lưu giữ thông tin vô giá: danh sách nạn nhân sống sót và tử nạn trong thảm họa không tặc/tai nạn, lộ trình các chuyến xe chở trẻ, lịch trình bay, địa chỉ gia đình tiếp nhận, tình trạng sức khỏe sau biến cố, danh sách tình nguyện viên, thư từ cá nhân, báo chí, phim ảnh, giấy khai sinh cùng hình ảnh thơ ấu của hàng ngàn đứa trẻ…
“Tất cả tư liệu này là bức tranh chân thực, đau thương nhưng đẹp đẽ về chiến tranh và số phận con người. Chúng là mảnh ghép lịch sử của riêng tôi và hàng ngàn đồng cảnh ngộ”, bà nhấn mạnh.
Từ tháng 4/1975, bà bắt tay vào việc phân loại, rà soát và ghi chép lại thông tin từng em nhỏ trong chiến dịch. Bà tự hỏi: Nếu nguồn tin này có ý nghĩa sinh tử với một người vốn không chủ động tìm quá khứ như bà, thì nó sẽ thiêng liêng đến mức nào đối với những người khác?
Định mệnh đã biến Devaki thành người bảo tồn kho di sản vô giá này. Bà chính thức gia nhập Hiệp hội Lưu trữ Hoa Kỳ, trở thành một nhà lưu trữ chuyên nghiệp, tự học về quản lý dữ liệu, phân loại mã hóa, bảo mật quyền riêng tư và quy định tài liệu cá nhân để số hóa toàn bộ kho tư liệu cho mai sau.
"Con tìm mẹ": Khởi nguồn chữa lành từ công nghệ ADN
Nỗi đau âm ỉ của những đứa trẻ bị đứt gãy cội nguồn
Việc tìm lại cha mẹ đẻ đã mang đến sự chữa lành kỳ diệu cho Huyền Friedlander — em bé cuối cùng bước lên chuyến bay khép lại Chiến dịch Babylift. Sau chuyến trở về quê hương năm 1996, bà chọn trở thành nhà trị liệu tâm lý cho những người gánh chịu tổn thương sâu sắc, đồng thời thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu về con nuôi xuyên sắc tộc.
“Ít ai thấu hiểu được thế giới nội tâm giằng xé của một đứa trẻ làm con nuôi”, Huyền trải lòng. “Đó là những cơn đau xé ruột mà chính tôi đã nếm trải trước khi ôm lấy mẹ”.
Dưới góc độ tâm lý học, người chăm sóc đầu đời đóng vai trò chiếu chiếu bản thể cho đứa trẻ. Thế nhưng đối với Huyền, toàn bộ những người thân thương ấy đã biến mất đột ngột trong những ngày tháng 4 lịch sử.
“Tôi hoàn toàn mất phương hướng về bản thân. Đó là vết thương lòng tàn khốc dù lúc ấy tôi chưa đủ ngôn từ để diễn tả”, bà chia sẻ.
Công trình nghiên cứu năm 2000 của Đại học bang Ohio khảo sát 169 con nuôi chiến tranh Việt Nam tại 10 thành phố lớn ở Mỹ cho thấy: 76% khao khát gặp cha ruột, nhưng chỉ 30% biết tên ông. Khoảng 22% từng nỗ lực tìm kiếm và vỏn vẹn 3% đạt được nguyện vọng.
Sinh ra từ mối tình thời chiến giữa lính Mỹ và phụ nữ bản địa, đa số các em không có thông tin về cha, ngoại trừ tấm ảnh hoen màu hay câu chuyện kể lại. Hành trình bay nửa vòng trái đất như cánh cửa khép lại quá khứ, khiến những đứa trẻ 4–9 tuổi nhanh chóng quên sạch tiếng mẹ đẻ. Bản thân Huyền từng hát được bài hát Việt khi mới sang Mỹ, nhưng sự đứt gãy ngôn ngữ sau đó chính là hệ quả của chấn thương tâm lý quá lớn.
Ở tuổi ngoài 50, nhìn lại bức ảnh ngày đầu đặt chân đến Mỹ, Huyền mới nhận ra hình ảnh đứa trẻ bị chấn thương nặng nề: ánh mắt lảng tránh, không hề giao tiếp mắt với người lạ. Bức tường phòng vệ tinh thần đã ngăn cách quá khứ với hiện tại, bảo vệ bà khỏi nỗi đau mất mát nhưng cũng cô lập bà với quê hương. Khoảng cách địa lý khiến Việt Nam trở thành một hoài niệm xa xôi mà bà từng nghĩ chẳng bao giờ có thể quay về.
Dù nhận được sự yêu thương từ gia đình nuôi, Huyền vẫn trải qua thời gian dài bị cô lập do khác biệt ngoại hình, làn da và chịu sự phân biệt ở trường học. Bà luôn sống trong cảm giác tự ti, sợ bị từ chối và cố gắng phục tùng để tìm kiếm sự an toàn.
Trong hai tuần di chuyển từ Việt Nam sang Mỹ, bà đã mất đi tất cả: mẹ, gia đình, ngôn ngữ, văn hóa và thức ăn quê nhà. Khi đặt chân tới Little Saigon, nghe mọi người nói tiếng Việt mà không thể hiểu, bà dằn dọ bản thân bởi câu hỏi "sao không biết nói tiếng Việt".
Tiếp xúc với hàng trăm con nuôi, nhà trị liệu nhận ra nỗi đau chung của họ là cảm giác bị khước từ, khủng hoảng bản sắc và mặc cảm ngoại hình. Vì thế, việc kết nối lại với cội nguồn là chìa khóa then chốt để giành lại quyền kiểm soát cuộc sống.
Các con nuôi Babylift tụ họp tại TP HCM năm 2025 sau 50 năm. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Nền tảng kết nối huyết thống bằng ngân hàng gene
Tháng 9 vừa qua, Huyền cùng nhóm con nuôi đã thực hiện chuyến đạp xe xuyên Đồng bằng sông Cửu Long. Tại Thới Lai (Cần Thơ), bà Lê Mỹ Hương (52 tuổi) — người từng bị bắt cóc và lừa dối suốt 47 năm trước khi tìm lại được mẹ thật vào năm 2004 — đã đề xuất ý tưởng tìm mẹ thông qua xét nghiệm ADN.
Thấu hiểu sự sai lệch của giấy tờ nhận nuôi, Mỹ Hương khẳng định chìa khóa duy nhất để đoàn tụ chính là so khớp ADN trên các ngân hàng gene toàn cầu. Bốn người gồm Huyền, Mỹ Hương, Era Goodland và Jane Joy đã quyết định sáng lập tổ chức phi lợi nhuận Con tìm mẹ.
Dự án cung cấp miễn phí các bộ kit xét nghiệm ADN (vốn có giá khoảng 50 USD) để gửi dữ liệu lên các hệ thống quốc tế như MyHeritage (9 triệu hồ sơ) hay Ancestry (hơn 30 triệu mẫu).
Nhóm sáng lập dự án Con tìm mẹ (từ trái sang: Jane, Mỹ Hương, Era, Ngọc Vàng, Huyền). Ảnh: Nhân vật cung cấp.
Đi vào hoạt động từ tháng 9/2025, dự án đã khớp thành công 5 cặp nhân thân, tổ chức 3 cuộc đoàn tụ xúc động cho con nuôi ở Pháp và Mỹ. Mỹ Hương khẳng định nếu chỉ dựa vào giấy tờ sai lệch, họ sẽ không bao giờ tìm thấy nhau.
Dự án đang tích cực thu thập mẫu ADN từ các người mẹ tại Việt Nam và con nuôi ở nước ngoài với hy vọng rút ngắn thời gian tìm kiếm, bởi tuổi tác của các người mẹ đã quá cao.
Gặp gỡ giữa những con nuôi chiến tranh tại Sài Gòn, 2025. Ảnh: Lê Thị Huyền
Hy vọng về cơ chế hỗ trợ hợp nhất từ chính phủ
Song song với Con tìm mẹ, Devaki tiếp tục chuyến đi Việt Nam lần thứ hai vào tháng 5/2026. Bà tìm đến các trung tâm lưu trữ quốc gia và quay lại Vĩnh Long để chiêm nghiệm về một cuộc sống khác nếu bà không rời đi năm 1975.
Dù cơ hội mong mong, Devaki cùng cộng sự vẫn kiên trì trao tận tay từng hồ sơ của Friends for all children cho các con nuôi Babylift tại Mỹ. Bà hy vọng Chính phủ hai nước Việt Nam và Mỹ sẽ thành lập một cơ quan chung để lưu trữ, hợp nhất hồ sơ và hỗ trợ xét nghiệm ADN trên diện rộng, giúp chữa lành vết thương chiến tranh cho những thế hệ mồ côi.
Đứng trước những trang sử đã qua, hành trình đi tìm bản thể của những đứa trẻ năm xưa vẫn là bài học sâu sắc về tình người và cội nguồn.
Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết sâu sắc này. Hãy tiếp tục khám phá những câu chuyện cảm động và các góc nhìn lịch sử liên quan ngay phía bên dưới.
Nội dung: Hồng Phúc - Kim Hoa
Ảnh: Phùng Tiên
Đồ hoạ: Tâm Thảo - Thanh Hạ
Ý kiến bạn đọc (0)