Nới lỏng điều kiện hưởng án treo: Bước đi đúng đắn mang tính nhân văn sâu sắc

Qua quá trình hỗ trợ pháp lý trong thực tế, tôi đã tiếp xúc với không ít thân chủ vi phạm pháp luật lần đầu, có lý lịch trong sạch, luôn hợp tác, thành khẩn và không còn là mối nguy đối với cộng đồng. Nếu buộc họ phải thi hành án tù giam, họ có nguy cơ mất việc, gia đình chịu gánh nặng kinh tế, con cái rơi vào cảnh thiếu thốn sự chăm nom. Khi mãn hạn tù, chặng đường tái hòa nhập cộng đồng của họ cũng đầy rẫy trở ngại. Do đó, việc cho phép những đối tượng này được sửa sai ngay tại địa phương thay vì giam giữ sẽ mang lại giá trị giáo dục thiết thực hơn.

Bản chất của hình phạt tù là răn đe, giáo dục và ngăn ngừa tội phạm. Dù vậy, việc cô lập người vi phạm khỏi đời sống xã hội không phải là con đường duy nhất để đạt được mục tiêu này. Đối với các cá nhân không còn nguy hiểm, có ý thức tự rèn luyện và chịu sự quản lý của gia đình cũng như chính quyền địa phương, việc tạo điều kiện cho họ tiếp tục lao động nhằm đền bù tổn thất cho nạn nhân sẽ hiệu quả hơn nhiều so với việc bắt họ chấp hành án sau song sắt.

Xuất phát từ thực tế đó, tôi đồng tình với phương án do Bộ Công an đưa ra trong dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) liên quan đến việc nới lỏng diện áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ. Chi tiết hơn, dự thảo quy định đối với các mức phạt tù từ 5 năm trở xuống, dựa trên nhân thân và các yếu tố giảm nhẹ của người phạm tội, nếu nhận thấy việc cách ly khỏi xã hội là không cần thiết, Tòa án có quyền cho hưởng án treo, đồng thời ấn định khoản tiền nộp thay thế hình phạt tù và định ra thời gian thử thách kéo dài từ 1 năm đến 2 năm.

Dự án Bộ Luật Hình sự sửa đổi đang được trình các cấp có thẩm quyền xem xét (Ảnh minh họa: PV)

Hướng đi mới này rất phù hợp với tinh thần nhân đạo trong tư pháp hình sự, hạn chế việc lạm dụng hình phạt tù giam, đồng thời giúp tập trung nguồn lực quản lý tại các cơ sở giam giữ cho những đối tượng thực sự nguy hiểm.

Chiếu theo Điều 65 Bộ luật Hình sự đang có hiệu lực, công dân bị phạt tù tối đa 3 năm có cơ hội được hưởng án treo nếu đáp ứng các yêu cầu về nhân thân, tình tiết giảm nhẹ và được đánh giá là không cần phải giam giữ (quy định này vẫn được giữ nguyên trong dự thảo mới và không đi kèm yêu cầu "nộp tiền thay thế hình phạt tù", nghĩa là nghĩa vụ tài chính chỉ áp dụng riêng cho nhóm đối tượng mở rộng – những người nhận mức án từ trên 3 năm đến không quá 5 năm).

Nghị quyết 02/2018 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, được cập nhật vào năm 2022, đã bổ sung các tiêu chí cụ thể về lý lịch, nơi ở, nơi làm việc cùng khả năng tự giáo dục. Vì thế, án treo bản chất là việc Tòa án tuyên án tù nhưng cho phép người phạm tội được cải tạo ngoài xã hội do nhận thấy việc cách ly họ là chưa cần thiết.

Tính minh bạch và điều kiện áp dụng trong quy định mới

Sự thay đổi trong dự thảo lần này đã nâng hạn mức xem xét từ 3 năm lên thành 5 năm. Cần làm rõ rằng người bị kết án không thể mặc nhiên nhận án treo chỉ bằng cách nộp tiền. Cơ quan xét xử vẫn dựa vào nhân thân cùng các yếu tố liên quan để đưa ra kết luận việc giam giữ có bắt buộc hay không. Dựa trên bố cục của dự thảo, năng lực kinh tế hoàn toàn không thể thế chỗ cho các tiêu chí về lý lịch cá nhân hay mức độ nguy hiểm. Nhóm đối tượng có điều kiện tài chính nhưng vẫn gây nguy hại cho cộng đồng sẽ bị từ chối. Ngược lại, chỉ những người không cần thiết phải cách ly mới bước vào diện cân nhắc.

Đối với các khung hình phạt từ 5 năm tù trở xuống, nếu việc cách ly không thực sự cần thiết, giải pháp cho họ cải tạo tại chỗ sẽ mở ra cơ hội làm việc, tạo thu nhập để đền bù tổn thất cho phía bị hại và hoàn thành nghĩa vụ với gia đình. Phía cơ quan chức năng vẫn kiểm soát được họ mà không tốn kém ngân sách nuôi dưỡng trong tù. Đây hoàn toàn không phải biện pháp nương tay, mà là phương thức thi hành án tối ưu và thực tế hơn.

Khoản tài chính phải nộp đồng thời đặt ra trách nhiệm rõ ràng cho người nhận án treo. Người phạm tội bên cạnh việc chịu sự quản lý còn phải hoàn thành nghĩa vụ vật chất nhằm nhận thức rõ hậu quả từ sai lầm của mình. Quy định này giúp loại bỏ suy nghĩ sai lệch rằng án treo đồng nghĩa với việc không phải chịu bất kỳ hình phạt đáng kể nào.

Góc nhìn từ hệ thống luật pháp quốc tế

Quan sát thực tế quốc tế, mô hình án treo đi liền với nghĩa vụ kinh tế đã được nhiều nước vận hành hiệu quả. Điều 56b Bộ luật Hình sự nước Đức quy định Tòa án có thẩm quyền yêu cầu người được hoãn chấp hành hình phạt tù thực hiện bồi thường tổn thất, lao động phục vụ cộng đồng, hoặc đóng góp tài chính cho ngân sách, các quỹ từ thiện. Dù vậy, các khoản này chỉ được ấn định sau khi Tòa án thống nhất cho phép người phạm tội thử thách ngoài xã hội. Luật pháp Đức cũng nhấn mạnh nghĩa vụ đóng góp phải dựa trên thực tế và việc nộp tiền vào ngân sách không được làm ảnh hưởng đến quyền lợi đền bù của nạn nhân.

Tuy nhiên, cũng cần lưu ý theo Điều 56 Bộ luật Hình sự Đức, việc hoãn thi hành án tù thông thường chỉ áp dụng cho mức án dưới 1 năm, và tối đa là 2 năm trong vài bối cảnh đặc biệt. Do đó, kinh nghiệm từ quốc gia này chỉ nên được soi chiếu ở cách xây dựng trách nhiệm tài chính, chứ không nằm ở khung hình phạt áp dụng.

Trong khi đó, hệ thống pháp luật của Pháp lại cho phép cơ quan tư pháp áp dụng án treo kèm thử thách đối với các mức phạt tù tối đa 5 năm ở những vụ án thông thường. Suốt giai đoạn thử thách, người nhận án treo phải thực hiện các yêu cầu do Tòa án chỉ định, bao gồm việc khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại hoặc hoàn thành các nghĩa vụ tài chính theo quy định.

Điểm tương đồng ở các quốc gia này là việc Tòa án phân tích khả năng tự cải tạo tại cộng đồng trước, sau đó mới xét đến nghĩa vụ tài chính. Người phạm tội hoàn toàn không thể dùng tiền để đổi lấy án treo. Họ được hưởng chế độ này vì không cần thiết phải giam giữ, và khoản tiền đóng góp là một phần trách nhiệm trong khung thời gian thử thách. Mô hình này mang lại gợi ý giá trị để Việt Nam xây dựng một chính sách vừa mang tính nhân đạo, vừa bảo đảm sự nghiêm minh.

Giải pháp hoàn thiện cơ chế thực thi tại Việt Nam

Tôi kiến nghị cơ chế pháp lý cần phân định rõ ràng thành hai giai đoạn độc lập. Bước đầu tiên, Tòa án cần đánh giá khách quan dựa trên hành vi, nhân thân, mức độ đền bù thiệt hại và nguy cơ tái phạm để khẳng định người đó không cần bị cách ly. Khi đã đạt điều kiện này, bước tiếp theo mới là tính toán mức tài chính dựa vào thu nhập, tài sản cùng hoàn cảnh thực tế của gia đình họ. Song song đó, nguồn tiền bồi thường cho nạn nhân phải được đặt lên trên khoản nộp vào ngân sách để hưởng án treo. Bản án cần nêu rõ lý do cho hưởng án treo cùng phương pháp tính toán số tiền để các bên như Viện kiểm sát, luật sư và người dân dễ dàng giám sát.

Bên cạnh đó, luật cần quy định lọt lưới những đối tượng tuyệt đối không được cân nhắc, cụ thể là tội phạm có tổ chức, hành vi bạo lực nghiêm trọng, các trường hợp tái phạm nguy hiểm hoặc xâm hại nhóm người yếu thế. Rõ ràng, mức án dưới 5 năm không thể làm giảm đi tính chất nghiêm trọng và nguy hiểm của các hành vi này.

Việc mở rộng diện áp dụng án treo là giải pháp nhân văn mở ra cơ hội sửa đổi lỗi lầm, giảm áp lực không cần thiết lên hệ thống giam giữ. Dù vậy, giá trị cốt lõi của chính sách không đo đếm bằng số tiền thu về, mà nằm ở việc sàng lọc chính xác những cá nhân đủ điều kiện để cải tạo ngoài xã hội.

Khi xây dựng được bộ tiêu chí minh bạch, đề xuất này sẽ đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của chính sách hình sự giàu tính nhân văn. Đích đến cuối cùng của luật pháp là trao cơ hội cho những người xứng đáng được sửa sai tại cộng đồng, đồng thời kiên quyết cách ly những thành phần nguy hiểm ra khỏi đời sống xã hội.

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết phân tích này. Hy vọng những góc nhìn trên đã mang lại thông tin hữu ích cho bạn. Đừng quên đón đọc và khám phá thêm các bài viết cùng chuyên mục mang tính chuyên sâu khác được gợi ý ngay bên dưới!