Gian nan và triển vọng của các dự án khởi nghiệp công nghệ chuyên sâu

Trong tuần qua, tôi vô tình đọc lại một bài báo từ năm 2002 kể về đứa trẻ từng làm nghề nhặt rác trên dòng kênh Nhiêu Lộc, người mà hai thập kỷ sau đã đưa thiết bị bay không người lái (drone) "made in Vietnam" vào danh mục được Bộ Quốc phòng Mỹ phê duyệt.

Nhân vật ấy là Lương Việt Quốc, sinh ra trong một gia đình đông đúc gồm 9 chị em, phải sống chật chội trong căn chòi dựng tạm rộng mười mét vuông ven rạch. Bắt đầu từ năm 12 tuổi, đêm nào cậu cũng phải lội bùn dưới lòng kênh đến tận một, hai giờ sáng, khiến đôi bàn chân chằng chịt vết thương do mảnh chai cứa. Bữa ăn no nê đối với cậu lúc bấy giờ là điều ước xa xỉ nhất. Khi nghe nói ở vùng ngoại thành có công việc chăn bò ngày nào cũng được ăn no, cậu đã ước mơ về nghề nghiệp đó vì nghĩ nó sung sướng hơn cuộc sống hiện tại của mình.

Trải qua 20 năm kể từ ngày bài báo xuất hiện, người đàn ông bước ra từ dòng nước đen ngày nào đã sở hữu bằng tiến sĩ kinh tế tại Mỹ nhờ học bổng Fulbright, đồng thời trở thành nhà sáng lập một doanh nghiệp sản xuất drone tại Khu công nghệ cao TPHCM. Sản phẩm thiết bị bay không người lái Hera do đội ngũ 50 kỹ sư hoàn toàn là người Việt của ông tự phát triển đến 90%, bao gồm từ vỏ thiết bị đến chương trình phần mềm: có thể xếp gọn trong ba lô nhưng chịu tải được 15 kg hàng hóa. Đến tháng 9/2022, ba chiếc Hera đầu tiên đã được giao sang Mỹ với mức giá từ 25.000 đến 30.000 USD mỗi chiếc, dù cao hơn 30% so với các thiết bị cùng phân khúc nhưng người tiêu dùng vẫn đón nhận. Sau đó, dòng Hera cùng phiên bản Vega đã đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về an ninh và chuỗi cung ứng của Mỹ để tham gia vào thị trường quốc phòng - điều mà rất ít mẫu drone có nguồn gốc thiết kế từ châu Á làm được.

TS Lương Việt Quốc bên cạnh phát minh của mình trong các buổi bay thử nghiệm tại quốc tế (Ảnh: Huy Hậu).

Câu chuyện nghe như một câu chuyện cổ tích nếu tôi dừng chia sẻ ở chi tiết này.

Tuy nhiên, phía sau thành công đó là những thực tế ít khi được đề cập. Thời điểm ông Quốc bắt đầu triển khai, thông điệp ông nhận được nhiều nhất từ các nhà đầu tư trong nước là "đừng có thử". Không có bất kỳ quỹ nào chấp nhận rót vốn. Tính đến thời điểm năm 2022, công ty thu hút được khoản vốn khoảng 4 triệu USD, con số mà theo ông nhận định là thấp hơn gấp hàng chục lần so với nhu cầu thực tế cho những công trình họ đã thực hiện. Đáng chú ý, hợp đồng tiêu thụ đầu tiên của chiếc drone Việt lại không xuất phát từ Việt Nam mà đến từ thị trường Mỹ, cách quê hương nửa vòng Trái Đất.

Đột phá chính sách và định hướng phát triển công nghệ

Vào tháng 7 này, Việt Nam tổ chức đánh giá sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị liên quan đến bước đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Hội nghị nhằm xem xét toàn diện, khách quan các thành tựu đạt được, đồng thời phân tích những vướng mắc, hạn chế để đưa ra các giải pháp, nhiệm vụ trọng tâm cho giai đoạn tới.

Tại buổi sơ kết diễn ra ngày 1/7, nhiều khuyến nghị đã được trình lên, trong đó phía Vingroup đưa ra 6 đề xuất mang tính chiến lược nhằm thúc đẩy lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) ở Việt Nam, bao gồm: Xây dựng cơ sở hạ tầng dữ liệu AI quốc gia; tập trung nguồn lực phát triển các mô hình AI nền tảng “Make in Vietnam”; thiết lập hạ tầng tính toán AI quốc gia; cải cách thể chế nhằm tạo động lực cho đổi mới sáng tạo; mở rộng nguồn nhân lực và thu hút chuyên gia AI; gia tăng thương mại hóa để đưa sản phẩm AI Việt Nam ra thị trường toàn cầu.

Phía Vingroup nhận định rằng, muốn AI trở thành lực đẩy cho tăng trưởng kinh tế, cần gầy dựng những doanh nghiệp AI đạt quy mô tầm cỡ khu vực và thế giới. Do đó, họ đề xuất Chính phủ khởi động Chương trình Vietnam AI Global (trí tuệ nhân tạo toàn cầu của Việt Nam), hỗ trợ đơn vị sản xuất tạo ra sản phẩm đúng chuẩn quốc tế, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, kết nối các nguồn quỹ và mở rộng thị phần quốc tế. Đồng thời, cần coi khu vực công như khách hàng khởi đầu cho các giải pháp AI “Make in Vietnam”, tạo ra thị trường thử nghiệm ban đầu giúp doanh nghiệp củng cố công nghệ trước khi vươn ra thế giới.

Thách thức của dòng vốn và bài toán công nghệ chuyên sâu

Quan sát các ý kiến đề xuất, có thể thấy rõ sự tâm huyết đối với việc phát triển công nghệ chuyên sâu (Deep tech) - những giải pháp dựa trên các phát minh khoa học và kỹ thuật mang tính đột phá, khác biệt so với việc sáng tạo phần mềm ứng dụng thông thường. Lĩnh vực Deep tech thường đòi hỏi nguồn ngân sách lớn, lộ trình kéo dài và chấp nhận mức độ rủi ro cao, nhưng đổi lại sẽ sở hữu lợi thế công nghệ mà đối thủ khó có thể sao chép trong thời gian ngắn.

Giới phân tích thường ví von rằng chữ “sâu” và chữ “sầu” chỉ khác nhau một dấu thanh. Quá trình khởi nghiệp công nghệ tại Việt Nam, từ câu chuyện của ông Lương Việt Quốc cho đến các kiến nghị từ những đơn vị nghiên cứu, đã phản ánh vô vàn chông gai. Nói một cách dí dỏm, đó là những “nỗi sầu” bắt buộc các nhà sáng lập và doanh nghiệp công nghệ phải nỗ lực vượt qua, cùng với sự tạo điều kiện và đồng hành từ phía Nhà nước cũng như cộng đồng.

Để khắc phục thực trạng này, Nghị quyết 57 đề ra chỉ tiêu ngân sách dành cho nghiên cứu phát triển (R&D) phải đạt 2% GDP, trong đó nguồn lực từ xã hội chiếm hơn 60%; đồng thời dành tối thiểu 3% tổng chi ngân sách hàng năm cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia và nâng dần theo tiến trình phát triển.

Mặc dù gần đây đã có những bước tiến tích cực trong việc thu hút và vận dụng hiệu quả các nguồn lực đầu tư cho khoa học công nghệ, chúng ta vẫn cần thêm các cơ chế để kích thích dòng vốn ngoài ngân sách – nơi được kỳ vọng đóng góp trên 60% trong mục tiêu 2% GDP cho R&D. Mục tiêu là giúp những nhà khởi nghiệp như ông Lương Việt Quốc không phải đối mặt với câu trả lời “đừng có thử” từ các nhà đầu tư.

Một bài học từ quốc tế: Vào năm 1993, Israel đã thiết lập quỹ Yozma với quy mô ban đầu chỉ 100 triệu USD, nhưng áp dụng cơ chế thiết kế thông minh khi phía nhà nước chỉ góp tối đa 40% vào các quỹ mạo hiểm tư nhân; nếu dự án thành công, tư nhân được quyền mua lại phần vốn của nhà nước. Vốn mồi khiêm tốn nhưng tạo nên đòn bẩy lớn, từ đó đặt nền móng hình thành toàn bộ ngành công nghiệp đầu tư mạo hiểm cho “quốc gia khởi nghiệp” này.

Gỡ bỏ rào cản cơ chế và mở rộng đường ra thị trường

Vấn đề lớn thứ hai chính là triệt tiêu các rào cản hay những “vòng luẩn quẩn” trong cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển khoa học công nghệ theo tinh thần Nghị quyết 57. Với nhiều đơn vị khởi nghiệp, nút thắt nằm ở việc nhà đầu tư ngại rót vốn vì chưa thấy “đầu ra” tiêu thụ. Thị trường không tiếp nhận khiến đầu ra bị thu hẹp, và nguyên nhân thị trường từ chối là do doanh nghiệp khởi nghiệp - phần lớn là đơn vị mới - bị đánh giá là thiếu kinh nghiệm. Nếu một gói thầu dịch vụ công nghệ trong khu vực công yêu cầu năng lực kinh nghiệm, những công ty mới thành lập ba năm chắc chắn sẽ bị loại ngay từ bước sơ tuyển.

Hãy thử hình dung, nếu thời điểm mới thành lập mà Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Hoa Kỳ (NASA) bắt buộc phải có “kinh nghiệm” mới cho phép nộp hồ sơ, thì làm sao hãng SpaceX của tỷ phú Elon Musk có cơ hội phóng tên lửa.

Việc không phụ thuộc vào yếu tố kinh nghiệm không đồng nghĩa với sự dễ dãi, mà cần thay thế bằng những thước đo mang tính thực chất hơn. Do đó, vai trò của Nhà nước trong việc trở thành “khách hàng đầu tiên” cho các giải pháp công nghệ nội địa mang ý nghĩa quyết định, tạo lối ra thị trường và làm “bà đỡ” cho cộng đồng khởi nghiệp. Doanh nghiệp của ông Lương Việt Quốc trụ vững nhờ thiết bị Hera tìm thấy đơn hàng tại Mỹ chứ không phải thị trường trong nước. Nếu một đơn vị khởi nghiệp khác sở hữu giải pháp tiềm năng nhưng không gặp được may mắn tương tự, số phận của họ sẽ ra sao?

Mô hình Nhà nước tạo dựng cơ chế, Doanh nghiệp tiên phong thực thi sẽ giúp lợi ích chung và riêng không loại trừ nhau, mà cùng hợp lực tạo thành hệ sinh thái bứt phá trên nền tảng minh bạch, cạnh tranh lành mạnh và hiệu quả.

Ba giải pháp trọng tâm cần thực hiện đồng bộ

Dựa trên định hướng tiếp cận nêu trên, có ba giải pháp cần triển khai đồng thời:

Thứ nhất, nguồn vốn rót vào phải là “vốn kiên nhẫn”, tức là dòng vốn chấp nhận khoảng thời gian “chờ đợi” nhiều năm thay vì hối thúc thu hồi ngay khi sản phẩm drone còn chưa hoàn thạo việc cất cánh.

Thứ hai, phải thiết lập một thị trường đầu ra có thật cho các sản phẩm công nghệ sản xuất trong nước: thông qua các gói mua sắm công công khai, chọn lựa đơn vị cung ứng dựa trên các tiêu chí kỹ thuật chuẩn xác chứ không dựa vào mối quan hệ.

Thứ ba, cần nhìn nhận sự thất bại như một khoản chi phí phục vụ nghiên cứu chứ không phải là hành vi vi phạm. Đây cũng chính là quan điểm “Chấp nhận rủi ro, đầu tư mạo hiểm và độ trễ trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, đổi mới sáng tạo” được khẳng định tại Nghị quyết 57.

Lời kết

Dòng kênh Nhiêu Lộc ngày nay đã khôi phục lại màu xanh tươi mát. Cũng từ chính nơi ấy, người thanh niên lội bùn năm nào đã sáng chế nên những dòng drone đạt chất lượng hàng đầu thế giới. Chắc chắn vẫn còn nhiều bạn trẻ khác đang nuôi dưỡng ước mơ, khao khát nhận được sự đồng hành để vượt qua những “nỗi sầu”, tập trung nghiên cứu và khởi nghiệp thành công, đóng góp cho sự vươn mình mạnh mẽ của khoa học công nghệ nước nhà.

Xin chân thành cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết này. Hãy chia sẻ quan điểm của bạn ở phần bình luận bên dưới và tiếp tục đón đọc những bài viết hấp dẫn khác trên trang của chúng tôi nhé!