Mối đe dọa môi trường toàn cầu từ ý tưởng trung tâm dữ liệu vũ trụ của Musk và Bezos

Kế hoạch triển khai hệ thống trung tâm dữ liệu ngoài không gian do SpaceX của Elon Musk cùng Blue Origin thuộc sở hữu của Jeff Bezos tham vọng xây dựng đang đứng trước nguy cơ gây ô nhiễm diện rộng và biến đổi tầng khí quyển Trái Đất.

Nguồn tin từ Guardian cho biết, hai nhà tài phiệt Elon Musk và Jeff Bezos đã trình bày ý tưởng thành lập một mạng lưới các trạm dữ liệu quy mô lớn ngoài vũ trụ. Ý tưởng này vận hành dựa trên tập hợp vệ tinh tích hợp hạ tầng xử lý thông tin di chuyển liên tục quanh quỹ đạo Trái Đất. Các bên liên quan hiện gấp rút hoàn thiện hồ sơ đăng ký để đệ trình lên Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) xem xét phê duyệt.

Dù vậy, hàng loạt tổ chức phi chính phủ uy tín như DarkSky International, Earthjustice cùng Public Employees for Environmental Responsibility (PEER) đã chủ động gửi văn bản kháng nghị tới FCC. Những đơn vị này yêu cầu cơ quan quản lý ngừng ngay việc cấp phép cho siêu dự án trung tâm dữ liệu vũ trụ, nhằm ngăn chặn các tác động tiêu cực tác động trực tiếp tới môi trường sống trên Trái Đất.

Nguy cơ ô nhiễm không gian và những tác động tới tầng bình lưu

Trong thời điểm hiện tại, chất thải độc hại bốc ra từ vệ tinh và động cơ đẩy khi lao xuống tầng khí quyển đang tích tụ với mật độ ngày càng cao tại tầng bình lưu. Quá trình vận hành trạm vũ trụ phát tán ra muội than đen, hệ kim loại hiếm, oxit nhôm cùng lượng lớn hợp chất ô nhiễm chưa thể đo lường hết hệ quả đối với sinh quyển. Bản kiến nghị chỉ rõ hàng loạt tác động khốc liệt như nguy cơ suy giảm tầng ozone, đẩy một phần cộng đồng dân cư vào tình thế hứng chịu tia cực tím cường độ cao. Thêm vào đó, tình trạng ô nhiễm ánh sáng diễn biến phức tạp sẽ tàn phá hệ sinh thái tự nhiên, cản trở nghiên cứu thiên văn và xâm phạm các tập quán truyền thống của người bản địa. Đáng ngại hơn, các độc tố hình thành trong không gian có thể gián tiếp rơi ngược xuống bề mặt Trái Đất.

Bắt đầu từ năm 2025, một số tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới đã xúc tiến ý tưởng đưa hạ tầng tính toán lên quỹ đạo nhằm cắt giảm việc khai thác tài nguyên trên mặt đất trong bối cảnh nhu cầu xử lý dữ liệu gia tăng vượt bậc. Vào tháng 6, doanh nghiệp do Elon Musk đồng sáng lập là SpaceX đã công bố mẫu thiết kế vệ tinh AI1, bước đệm quan trọng trong kế hoạch thiết lập trung tâm dữ liệu vũ trụ.

Thống kê từ Cơ quan Vũ trụ châu Âu ghi nhận số lượng vệ tinh hoạt động trên không gian đang tăng trưởng bùng nổ, bứt phá từ cột mốc 1.400 đơn vị ở thời điểm năm 2015 lên tới 15.000 thiết bị như hiện nay. Sự gia tăng đột biến này phần lớn xuất phát từ dự án mạng lưới vệ tinh Starlink của hãng SpaceX với quy mô vượt ngưỡng 10.000 thiết bị.

Hình ảnh mô phỏng vệ tinh AI1, trung tâm dữ liệu trong không gian của SpaceX. Ảnh: SpaceX

Cảnh báo từ giới chuyên gia về hậu quả khí hậu dài hạn

Trích dẫn báo cáo từ Space, mỗi đợt phóng thiết bị vào không gian xả trực tiếp lượng lớn muội than đen lên các lớp khí quyển tầm cao, vương lại ở đó suốt khoảng thời gian từ 2,5 đến 3 năm. Do đặc tính này, các tác nhân gây hại sẽ tạo ra tác động tiêu cực mạnh hơn tới 540 lần so với nguồn thải từ mặt đất như nhà máy nhiệt điện, tàu biển hay phương tiện giao thông.

"Tình trạng ô nhiễm do ngành công nghiệp không gian gây ra không khác gì một cuộc thử nghiệm kỹ thuật địa chất thiếu kiểm soát, ẩn chứa nguy cơ dẫn đến vô số thảm họa môi trường đặc biệt nghiêm trọng và khó lường trước", Giáo sư Eloise Marais - chuyên gia hóa học khí quyển và chất lượng không khí công tác tại Đại học College London đưa ra lời bình luận.

Thời điểm kết thúc chu kỳ hoạt động từ 5-15 năm sau khi đi vào vận hành, quá trình tự phân hủy của vệ tinh làm bốc hơi các thành phần kim loại, đẩy trực tiếp độc tố vào tầng bình lưu. Các nhà khoa học đã thu thập được bằng chứng về tác động này vào cuối năm 2023 nhờ chương trình nghiên cứu do NOAA tài trợ. Kết quả phân tích ghi nhận sự xuất hiện của kim loại bên trong các hạt sol khí axit sulfuric — thành phần cốt lõi của hệ sol khí thuộc tầng bình lưu. Mặc dù các hạt này giữ vai trò then chốt trong việc cân bằng nhiệt độ toàn cầu, phản xạ ánh sáng Mặt Trời, chặn khí nhà kính và ô nhiễm từ bên dưới xâm nhập tầng ozone, tác hại lâu dài từ dạng ô nhiễm kim loại mới này vẫn là ẩn số.

Ông Steve Volz, người từng giữ chức vụ lãnh đạo văn phòng vệ tinh trực thuộc Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA), khẳng định việc bổ sung hàng triệu vệ tinh lên không gian sẽ kích hoạt rủi ro môi trường cực kỳ lớn. Nguyên nhân đến từ việc khối lượng khổng lồ vật liệu phức tạp sẽ thiêu rụi và giải phóng độc tố vào bầu khí quyển khi kết thúc hạn sử dụng.

Đồng quan điểm trên, Cole Donovan - nguyên chuyên gia hoạch định chính sách vũ trụ tại NOAA, hiện đang công tác cho tổ chức phi lợi nhuận Stand Up for Science - lưu ý rằng các hạ tầng dữ liệu trên không vẫn đòi hỏi khối lượng lớn kim loại hiếm cùng các nguồn nguyên liệu khan hiếm khác, dẫn đến những ảnh hưởng dây chuyền đối với môi trường trên mặt đất.

Đ

Việc triển khai trung tâm dữ liệu ngoài không gian của Musk và Bezos nguy cơ mang lại thảm họa môi trường

Ý tưởng thành lập hệ thống trung tâm dữ liệu trên quỹ đạo do SpaceX của Elon Musk cùng Blue Origin thuộc sở hữu của Jeff Bezos lên kế hoạch phát triển có thể tạo ra tình trạng ô nhiễm diện rộng và làm xáo trộn tầng khí quyển của Trái Đất.

Theo nguồn tin từ Guardian, hai nhà tài phiệt Jeff Bezos và Elon Musk đã đề xuất phương án xây dựng một mạng lưới trạm dữ liệu quy mô lớn ngoài vũ trụ, vận hành dựa trên các vệ tinh tích hợp cơ sở hạ tầng tính toán lưu thông quanh Trái Đất. Các hồ sơ kỹ thuật hiện đang được những doanh nghiệp này hoàn thiện nhằm đệ trình lên Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) xem xét phê duyệt.

Dẫu vậy, hàng loạt tổ chức phi lợi nhuận bao gồm Earthjustice, DarkSky International cùng Public Employees for Environmental Responsibility (PEER) đã gửi văn bản khiếu nại tới FCC. Họ kiến nghị cơ quan này lập tức dừng cấp phép cho dự án trung tâm dữ liệu ngoài không gian vì mối lo ngại sâu sắc tới hệ sinh thái toàn cầu.

Tác động nghiêm trọng từ ô nhiễm khí quyển và quỹ đạo

Ở thời điểm hiện tại, quá trình bốc cháy của tên lửa và thiết bị bay lúc quay trở lại khí quyển đang khiến chất thải độc hại liên tục tích tụ ở tầng bình lưu. Những tàu không gian này giải phóng oxit nhôm, kim loại hiếm, muội than đen cùng vô số hợp chất chưa thể đánh giá hết hệ lụy đối với môi trường. Đơn kiến nghị chỉ rõ các nguy cơ tiêu cực bao gồm khả năng làm suy giảm tầng ozone, khiến nhiều cộng đồng cư dân phải chịu tác động bởi tia cực tím ở cường độ nguy hiểm hơn. Đồng thời, hiện tượng ô nhiễm ánh sáng nghiêm trọng sẽ đe dọa sinh cảnh của loài hoang dã, ảnh hưởng tới công tác nghiên cứu thiên văn và lối sống truyền thống của các cộng đồng bản địa. Ngoài ra, lượng chất thải độc hại sinh ra còn có nguy cơ lắng đọng xuống bề mặt Trái Đất.

Sự bùng nổ số lượng vệ tinh và những cảnh báo khoa học

Bắt đầu từ năm 2025, nhằm giảm bớt áp lực khai thác tài nguyên trên đất liền trong bối cảnh nhu cầu xử lý dữ liệu gia tăng đột biến, một vài tập đoàn công nghệ hàng đầu đã nảy ra ý tưởng đưa hạ tầng tính toán lên quỹ đạo. Đến tháng 6, hãng công nghệ SpaceX do Elon Musk sáng lập đã trình làng thiết kế mẫu vệ tinh AI1, dự kiến đóng vai trò mắt xích trong mạng lưới trung tâm dữ liệu ngoài vũ trụ.

Dữ liệu từ Cơ quan Vũ trụ châu Âu ghi nhận số lượng thiết bị bay hoạt động trên quỹ đạo đang tăng trưởng theo cấp số nhân, vọt từ 1.400 vệ tinh vào thời điểm 2015 lên tới 15.000 thiết bị ở hiện tại. Sự gia tăng thần tốc này chủ yếu đến từ chòm vệ tinh Starlink do SpaceX triển khai, hiện nắm giữ hơn 10.000 đơn vị.

Hình ảnh mô phỏng vệ tinh AI1, trung tâm dữ liệu trong không gian của SpaceX. Ảnh: SpaceX

Trích dẫn thông tin từ Space, mỗi lượt phóng phương tiện vào không gian sẽ xả trực tiếp hạt bụi than đen lên các tầng khí quyển cao hơn, với thời gian lưu lại kéo dài từ 2,5 đến 3 năm. Chính vì vậy, mức độ tác hại của lượng chất thải này cao hơn khoảng 540 lần nếu so sánh với nguồn xả thải từ mặt đất như nhà máy nhiệt điện, xe ô tô hay tàu biển.

Giáo sư Eloise Marais, chuyên gia về chất lượng không khí và hóa học khí quyển công tác tại Đại học College London, đưa ra nhận định rằng chất ô nhiễm xuất phát từ ngành công nghiệp không gian giống như một cuộc thử nghiệm kỹ thuật địa chất thiếu sự kiểm soát, mang lại nhiều tác động môi trường tai hại khó lường trước.

Rủi ro mất cân bằng sinh thái và hoài nghi về tính bền vững

Khi kết thúc thời gian vận hành kéo dài 5-15 năm, quá trình phân rã của vệ tinh sẽ giải phóng hàng loạt kim loại trực tiếp vào tầng bình lưu. Những dấu hiệu tiêu cực này được giới khoa học phát hiện vào cuối năm 2023 qua dự án nghiên cứu do NOAA tài trợ. Báo cáo ghi nhận sự xuất hiện của kim loại bên trong các hạt sol khí axit sulfuric — thành phần nòng cốt cấu tạo nên lớp sol khí tại tầng bình lưu. Những hạt này giữ vai trò điều hòa nhiệt độ Trái Đất, giúp phản xạ ánh nắng Mặt Trời, chặn khí nhà kính và ngăn chất ô nhiễm bên dưới xâm nhập lên tầng ozone. Mức độ nguy hại từ hình thức ô nhiễm mới này hiện vẫn chưa thể đo lường hết.

Theo nhận xét từ Steve Volz, cựu quan chức điều hành văn phòng vệ tinh thuộc Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA), việc bổ sung hàng triệu vệ tinh lên quỹ đạo sẽ tạo ra thách thức môi trường tiềm tàng, bởi vô số vật liệu cấu tạo phức tạp sẽ xả chất độc hại ra bầu khí quyển khi bốc cháy và thiêu rụi lúc hết niên hạn sử dụng.

Chuyên gia Cole Donovan, nguyên cố vấn chính sách không gian tại NOAA và hiện làm việc cho tổ chức phi lợi nhuận Stand Up for Science, nhấn mạnh rằng các hạ tầng dữ liệu trên vũ trụ đòi hỏi khối lượng khổng lồ kim loại hiếm cùng tài nguyên khan hiếm khác, qua đó gián tiếp gây tổn hại đến môi trường trên Trái Đất.

Bên cạnh đó, hồ sơ gửi lên FCC của nhóm tổ chức phi lợi nhuận cũng trích dẫn đánh giá từ NASA, chỉ ra rằng dự án của SpaceX và Blue Origin chưa chứng minh được giải pháp khả thi cũng như tính bền vững trong việc giảm nhẹ tác động môi trường, tiêu biểu như khâu xử lý rác thải quỹ đạo hay quản lý vệ tinh hết thời hạn hoạt động, đồng thời sự hiện diện của lượng lớn thiết bị bay có thể làm cản trở các sứ mệnh không gian trong tương lai.

Chân thành cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết này. Hãy tiếp tục cuộn xuống để khám phá thêm nhiều thông tin hữu ích và hấp dẫn trong các bài viết liên quan ngay bên dưới!