Ukraine tập kích tàu hàng Iran: Biển Caspi đứng trước nguy cơ trở thành điểm nóng chiến sự mới

Hành động tấn công phương tiện vận tải của Iran tại khu vực biển Caspi do lực lượng Ukraine thực hiện đã đẩy mối quan hệ song phương lên nấc thang căng thẳng mới. Đáng lo ngại hơn, sự việc này dấy lên mối lo ngại gia tăng về việc một vùng biển có vị trí chiến lược quan trọng đang đối mặt với nguy cơ biến thành mặt trận đối đầu mới.

Diễn biến cuộc tập kích tầm xa và những tuyên bố đáp trả nảy lửa

Khu vực biển Caspi bất ngờ trở thành tâm điểm chú ý của truyền thông quốc tế vào ngày 25/7, thời điểm Tổng thống Volodymyr Zelensky đưa ra thông báo rằng phía Ukraine "đã tiến hành tập kích tầm xa vào một chiến hạm Nga và các tàu vận chuyển hàng quân sự liên quan đến Iran" đang hoạt động tại đây.

Ngay trong ngày, phía Tehran đã đưa ra xác nhận về việc một tàu thương mại mang quốc kỳ nước này bị oanh kích khiến một nhân viên thủy thủ tử vong. Chính quyền Iran lên án quyết liệt và coi bước đi này từ Kiev là hành vi "thù địch và tội ác". Trực tiếp chỉ trích Tổng thống Zelensky có ý định lôi kéo các quốc gia châu Âu can thiệp sâu hơn vào cuộc chiến tại Trung Đông, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi khẳng định Tehran nhất quyết không bỏ qua sự việc này.

Cùng chung quan điểm cứng rắn, ông Ebrahim Azizi, giữ chức Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia và Chính sách Đối ngoại của Iran, đưa ra lời đe dọa trực diện: "Mọi cuộc tấn công nhằm vào Iran đều phải trả giá. Mỹ và Israel đều hiểu rất rõ điều này. Ukraine sẽ sớm biết rằng Iran sẽ không bỏ qua cho bất kỳ hành động nào nhắm vào mình".

Nhận định về chuỗi sự kiện này, nhà bình luận Caolan Magee thuộc kênh Al Jazeera phân tích rằng các động thái vừa qua đang đe dọa biến biển Caspi thành một không gian xung đột mới. Đáng chú ý, tình hình căng thẳng liên quan đến Iran vốn đã leo thang mạnh mẽ khi thỏa thuận ngừng bắn giữa Washington và Tehran đổ vỡ vào thời điểm đầu tháng 7.

Người biểu tình ủng hộ chính phủ Iran tại thủ đô Tehran ngày 17/7. Ảnh: AP

Vị thế chiến lược của biển Caspi và sự can thiệp từ Ukraine

Với đặc trưng là hồ nước kín nội địa lớn nhất hành tinh, biển Caspi nằm giữa lãnh thổ năm quốc gia gồm Iran, Nga, Azerbaijan, Kazakhstan cùng Turkmenistan. Chính địa thế khép kín này giúp Caspi duy trì được trạng thái tương đối bình yên trong nhiều thập kỷ, ít khi rơi vào tầm ngắm biến động quân sự so với các điểm nóng như biển Đỏ hay eo biển Hormuz.

"Ao nhà" của các cường quốc khu vực

Phó giáo sư Paul Musgrave công tác tại Đại học Georgetown (chi nhánh Qatar) đánh giá biển Caspi từ lâu đã được coi là vùng không gian ảnh hưởng riêng hay "ao nhà" của Nga, Iran cùng các nước thuộc khối Liên Xô cũ. Nguyên nhân xuất phát từ việc khối NATO và lực lượng phương Tây hầu như không sở hữu sự diện diện quân sự nào tại đây.

Cửa ngõ sống còn của Iran trong thế bị phong tỏa

Đối với chính quyền Tehran, tầm quan trọng của Caspi ngày càng gia tăng rõ rệt trong bối cảnh chịu hàng loạt đòn trừng phạt khắt khe từ phương Tây. Khi các tuyến vận tải biển phương nam rơi vào tình trạng bất ổn, vùng biển phía bắc này trở thành tuyến giao thương huyết mạch giúp Iran duy trì kết nối kinh tế với Nga và khu vực Trung Á.

Ở chiều ngược lại, mâu thuẫn giữa Tehran và Kiev đã âm ỉ từ năm 2022. Đó là mốc thời gian quân đội Nga bắt đầu triển khai dòng UAV tự sát Geran-2 — dòng khí tài được xây dựng dựa trên nguyên mẫu Shahed-136 của Iran — để oanh kích các mục tiêu trên lãnh thổ Ukraine.

Khi đối đầu Mỹ - Iran bùng phát thành xung đột trực diện, Ukraine đã chủ động đề xuất hỗ trợ các quốc gia vùng Vịnh hệ thống phòng không đánh chặn UAV nhằm cản phá các đòn trả đũa từ Iran. Đáp lại thái độ này, Nghị sĩ Azizi vào tháng 3 từng cảnh báo rằng Iran coi Kiev là một bên trực tiếp tham chiến và hoàn toàn có thể trở thành mục tiêu đáp trả.

Vị trí Nga, Iran, Ukraine và biển Caspi. Đồ họa: Euromaidan Press

Tính toán chiến lược và các kịch bản trả đũa tiềm tàng

Chuyên gia Hamidreza Azizi hiện làm việc tại Viện Nghiên cứu SWP Berlin (Đức) cho rằng việc Kiev nhắm mục tiêu vào tàu vận tải Iran tại biển Caspi là bước đi chủ động nhằm đưa chiến sự vươn tới khu vực hậu phương vốn được xem là rất an toàn của đối phương.

Ý đồ chính trị đằng sau đòn oanh kích

Chia sẻ trên mạng xã hội X, chuyên gia này nhận định: "Ukraine muốn chứng tỏ giá trị của họ với Mỹ, đồng minh đang cung cấp những loại vũ khí then chốt như tên lửa đánh chặn Patriot". Bên cạnh đó, ông cũng đặt ra giả thiết phía Mỹ và Israel có thể đã mượn tay Ukraine để gia tăng áp lực lên Iran thay vì trực tiếp can thiệp. Trong bối cảnh Washington đã thiết lập lệnh phong tỏa các cảng biển của Iran tại eo biển Hormuz, việc mở rộng phạm vi siết chặt sang biển Caspi sẽ giúp họ hoàn thiện gọng kìm cô lập toàn diện về cả mặt quân sự lẫn kinh tế.

Khả năng đáp trả từ phía Tehran

Dự báo về phương án phản công của Iran, ông Hamidreza Azizi đưa ra một số khả năng bao gồm: trực tiếp tập kích các tàu hàng liên quan đến Kiev trên những vùng biển khác, oanh kích thẳng vào cơ sở hạ tầng của Ukraine, hoặc đưa ra bước đi chính trị mạnh mẽ là chính thức công nhận vùng Donbass và bán đảo Crimea thuộc chủ quyền Nga.

"Cuộc chiến của Iran rõ ràng đang ngày càng gắn kết với hai cuộc xung đột khác là đối đầu giữa Arab Saudi và Houthi cùng chiến sự Nga - Ukraine", chuyên gia từ SWP Berlin đưa ra lời cảnh báo. "Mỗi ngày trôi qua, xung đột càng trở nên phức tạp hơn, đa chiều hơn và mang tính quốc tế hơn".

Một quan chức cao cấp tại Tehran tiết lộ vụ việc trên biển Caspi đã được phía Ukraine dàn xếp tỉ mỉ nhằm mở ra một diện đối đầu mới giữa Mỹ và Iran đúng vào thời điểm các bên đang tiến hành thảo luận về một thỏa thuận ngừng bắn.

Bối cảnh ngoại giao và tác động tới an ninh năng lượng Á - Âu

Thực tế cho thấy, Bộ tư lệnh Trung tâm quân đội Mỹ (CENTCOM) đã chủ động dừng các hoạt động không kích hướng vào Iran từ sau ngày 24/7. Phía Iran cũng có động thái tương tự khi ngừng tập kích các căn cứ Mỹ tại Trung Đông sau hai đêm liên tiếp không bị phía Washington tấn công. Đến ngày 26/7, Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc Mike Waltz xác nhận Tổng thống Donald Trump đã yêu cầu tạm dừng các đòn quân sự nhằm "tạo thêm không gian" cho quá trình thương lượng.

Hiểm họa rình rập tuyến hàng hải sống còn

Nhà phân tích Resul Serdar Atas chuyên về mảng Trung Đông của Al Jazeera đánh giá nếu chiến sự thực sự bùng phát tại biển Caspi, Tehran đứng trước nguy cơ đánh mất một trong những hành lang vận tải hiếm hoi còn duy trì được sự ổn định.

"Tất cả vùng biển phía nam Iran, thậm chí cả Ấn Độ Dương đều đã trở thành chiến trường", nhà báo Atas nhận định. "Do đó, nếu Caspi cũng không còn là tuyến thương mại an toàn, áp lực đối với Iran sẽ tăng lên rõ rệt, từ xuất khẩu năng lượng đến các tuyến hậu cần quân sự".

Hệ lụy dây chuyền tới an ninh năng lượng khu vực

Không chỉ ảnh hưởng tới hai nước trong cuộc, biển Caspi còn đóng vai trò là mấu chốt trọng yếu của hạ tầng năng lượng toàn vùng Á - Âu. Quốc gia sở hữu trữ lượng khai thác dầu lớn nhất khu vực là Kazakhstan hiện chuyển tải phần lớn dầu thô qua đường ống dẫn đến biển Đen, đồng thời đẩy mạnh các tuyến vận tải qua lòng biển Caspi để kết nối sang Thổ Nhĩ Kỳ, Gruzia và Azerbaijan. Cả Turkmenistan lẫn Azerbaijan cũng phụ thuộc vào không gian biển này để trung chuyển nguồn năng lượng cùng các hàng hóa chiến lược sang thị trường châu Âu và Trung Á.

Nhìn nhận về bức tranh tổng thể, phó giáo sư Musgrave kết luận: "Các bên liên quan sẽ phải nhìn nhận cuộc xung đột dưới một góc độ khác. Những rủi ro đối với các tuyến vận tải biển không còn giới hạn ở một khu vực mà đang mở rộng trên nhiều hướng. Vì thế, Ukraine cần phải tính toán rất kỹ lưỡng mọi hành động ở biển Caspi".

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài phân tích sâu sắc này. Hãy tiếp tục cuộn xuống để khám phá thêm những bài viết cùng chủ đề và cập nhật các thông tin thời sự quốc tế mới nhất bên dưới!