Sự nguy hiểm của tư duy phán xét bằng cảm xúc và tác động tiêu cực từ cộng đồng mạng

Bình luận xã hội chỉ thực sự mang lại giá trị khi dựa trên nền tảng sự thật, minh chứng rõ ràng và ý thức trách nhiệm. Quyền tự do phát biểu ý kiến không bao giờ được coi là công cụ hợp pháp để lăng mạ hay bôi nhọ danh dự của bất kỳ ai.

Khoảng cách giữa hoạt động góp ý xây dựng và hành vi trừng phạt hội đồng trực tuyến ngày càng trở nên mong manh. Chỉ từ một thước phim ngắn, một tấm hình bị cắt ghép khỏi bối cảnh gốc hay một bài viết chưa rõ thực hư, hàng ngàn người sử dụng mạng đã có thể vội vã đưa ra phán quyết áp đặt lên một con người trong khi sự thật vẫn còn đang bỏ ngỏ.

Nhìn nhận dưới góc độ chuyên môn, Thượng tá Đào Trung Hiếu, Tiến sĩ Tội phạm học, bày tỏ sự quan ngại sâu sắc không chỉ vì uy tín, đời sống riêng tư của một cá nhân có thể bị tàn phá trong phút chốc, mà còn bởi nguy cơ lệch lạc tư duy thảo luận xã hội và sự suy giảm nghiêm trọng tinh thần tôn trọng luật pháp do những "tòa án" tự phát của đám đông gây ra.

Theo phân tích của Thượng tá Đào Trung Hiếu, sự tiến bộ của bất kỳ quốc gia văn minh nào cũng không thể tách rời hoạt động phản biện. Trong nghiên cứu khoa học, các lý thuyết mới luôn đòi hỏi được mổ xẻ, kiểm chứng nghiêm ngặt. Trong hệ thống quản trị hành chính công, các chính sách vĩ mô chỉ thực sự hoàn thiện và đi vào đời sống khi nhận được những đóng góp khách quan, đa chiều từ các nhà khoa học, giới chuyên môn lẫn mọi tầng lớp nhân dân.

Chính vì vậy, phản biện xã hội đóng vai trò thúc đẩy sự phát triển của cộng đồng chứ không hề cản trở tiến trình chung. Điều cần được khuyến khích trong xã hội là những cuộc tranh luận nghiêm túc, khoa học, tôn trọng chân lý hướng đến mục tiêu chung, thay vì sự nhất trí một chiều gượng ép.

Dù vậy, hoạt động phản biện chỉ giữ nguyên giá trị cốt lõi khi đáp ứng đủ ba tiêu chí quyết định: tính chân thực, chứng cứ rõ ràng và trách nhiệm cá nhân.

Hiến pháp năm 2013 đã quy định rất rõ quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, quyền được tiếp cận thông tin cùng quyền tham gia quản lý quốc gia, xã hội của mọi người dân. Bên cạnh việc trao quyền, Hiến pháp cũng đồng thời nhấn mạnh nghĩa vụ của mỗi người là phải tôn trọng quyền lợi hợp pháp của người khác, bảo đảm danh dự, nhân phẩm, uy tín cũng như đời sống riêng tư của từng cá nhân không bị xâm phạm bừa bãi.

Thượng tá Đào Trung Hiếu (Ảnh: Hải Long).

“Quyền được bày tỏ quan điểm cá nhân hoàn toàn không đồng nghĩa với quyền bịa đặt thông tin, nhục mạ danh dự, xâm phạm đời tư hoặc kích động dư luận nhằm dồn một người vào chân tường”, Thượng tá Hiếu thẳng thắn nhận định.

Vị chuyên gia tội phạm học chia sẻ thêm rằng việc phản biện mang tính khoa học luôn hướng đến việc giải quyết cốt lõi vấn đề chứ không dùng để tấn công nhân phẩm đối phương. Người tranh luận có thể đưa ra những lập luận vô cùng đanh thép nhưng luôn giữ thái độ tôn trọng sự khác biệt của người đối thoại. Đích đến cuối cùng là tìm ra chân lý, nhận diện những điểm chưa hoàn thiện để tối ưu hóa giải pháp, chứ không phải tìm cách đánh bại một cá nhân cụ thể.

Ngược lại, hành vi đấu tố trực tuyến chỉ nhằm tạo ra áp lực dư luận khủng khiếp nhằm cô lập, phán xét và hủy hoại cuộc sống của một ai đó. Trong khi phản biện văn minh cần tới dữ liệu thực tế, lý lẽ chặt chẽ cùng tinh thần đối thoại ôn hòa, thì việc đấu tố lại kích động sự giận dữ, định kiến chủ quan cùng sức ép áp đảo của đám đông.

Một khi những lý lẽ khoa học bị gạt sang một bên, các hành vi xúc phạm, quy kết ác ý và kết tội vô căn cứ lập tức xuất hiện tràn lan để lấn át cuộc đối thoại.

Trong một xã hội pháp quyền, mọi công dân đều được tôn trọng quyền phản biện, song quyền phán quyết một người có tội hay không thuộc về thẩm quyền độc quyền của cơ quan tư pháp theo đúng trình tự luật định. Không một cá nhân hay hội nhóm mạng xã hội nào được phép thay thế quy trình điều tra, truy tố, xét xử bằng những thông tin lan truyền chưa qua kiểm chứng trên không gian mạng.

“Sự phát triển của một xã hội tiến bộ không thể dựa vào sự im lặng vô cảm, nhưng cũng không thể chấp nhận sự chi phối bởi những làn sóng phẫn nộ vô căn cứ từ đám đông. Bản chất của tự do phát ngôn không chỉ nằm ở việc được lên tiếng, mà đi kèm với đó là trách nhiệm pháp lý và đạo đức đối với mọi phát ngôn của bản thân”, Thượng tá Hiếu chia sẻ.

Thượng tá Đào Trung Hiếu chỉ ra rằng rủi ro lớn nhất trên môi trường số hiện nay không phải là sự xuất hiện của những ý kiến bất đồng, mà chính là hiện tượng đánh đồng quyền phát biểu quan điểm cá nhân với quyền phán xét và định tội người khác.

Chỉ cần dựa vào một clip ngắn ngủi vài chục giây, một hình ảnh đã bị cắt xén hay một bài viết đong đầy cảm xúc dắt mũi dư luận, không ít người đã vội vàng đưa ra những kết luận định đoạt danh dự của một con người.

Thực tế có những trường hợp bị dán nhãn là “kẻ phạm tội” khi cơ quan chức năng còn chưa có quyết định khởi tố chính thức; hoặc bị quy chụp là “thiếu đạo đức”, “gian lận”, “phản bội” chỉ sau vài giờ mạng xã hội bùng nổ thông tin. Cho đến khi bản chất sự việc được phơi bày trước ánh sáng, danh dự, công việc cùng các mối quan hệ xã hội của nạn nhân đã bị hủy hoại khôn lường.

Dưới góc nhìn của một người có nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực điều tra phá án, Thượng tá Hiếu đúc rút rằng đối với những vụ việc có vẻ bề ngoài hết sức hiển nhiên, người thực thi pháp luật lại càng phải giữ sự bình tĩnh và cẩn trọng tối đa.

Chân lý của một sự việc rất ít khi lộ diện hoàn toàn thông qua những ấn tượng cảm quan ban đầu. Lời khai của các bên liên quan có thể thay đổi sau khi được đối chiếu với các chứng cứ vật chất thực tế; một hành vi tưởng chừng đơn giản lại có thể ẩn chứa nhiều uẩn khúc bên trong mà người ngoài cuộc không thể biết hết. Có không ít vụ án đòi hỏi tiến trình điều tra ròng rã nhiều tháng trời mới có thể đưa ra kết luận cuối cùng hoàn toàn khác biệt so với những phán đoán ban đầu của dư luận.

(Ảnh minh họa: AI).

“Đó là nguyên nhân vì sao hệ thống luật pháp nghiêm cấm việc định tội dựa trên cảm tính cá nhân”, Thượng tá Hiếu khẳng định.

Điều 31 thuộc Hiến pháp năm 2013 đã quy định rõ ràng về nguyên tắc suy đoán vô tội. Theo đó, bất kỳ người bị buộc tội nào cũng được coi là không có tội cho đến khi hành vi phạm pháp của họ được chứng minh đầy đủ theo trình tự, thủ tục luật định và được xác định bằng một bản án kết tội có hiệu lực pháp luật từ phía tòa án.

Nguyên tắc nền tảng này đóng vai trò bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội, đồng thời giữ vững sự nghiêm minh của công lý trước những phán quyết vội vã, định kiến cá nhân hay sai sót chủ quan. Không có bất kỳ video, bài chia sẻ hay làn sóng phẫn nộ tập thể nào trên mạng xã hội có thể thay thế cho quy trình tố tụng hình sự của nhà nước.

Thế nhưng, trên không gian mạng hiện nay, trật tự này thường xuyên bị đảo lộn: đám đông đưa ra phán quyết trước rồi mới bắt đầu tìm kiếm các thông tin để củng cố cho phán quyết đó. Người ta có xu hướng chỉ chọn lọc và tin tưởng các dữ liệu đồng thuận với suy nghĩ có sẵn của mình, đồng thời gạt bỏ mọi bằng chứng mang tính chất phản biện ngược lại.

Theo lý giải của Thượng tá Hiếu, đây chính là biểu hiện rõ nét của "thiên kiến xác nhận" - xu hướng tâm lý chỉ tiếp nhận thông tin củng cố cho niềm tin cá nhân. Khi hàng vạn người dùng mạng cùng chung cách hành xử này, một nhận định hoàn toàn vô căn cứ dễ dàng biến thành một "sự thật hiển nhiên" trong mắt cộng đồng trực tuyến.

Bên cạnh đó, việc giao tiếp qua màn hình thiết bị điện tử làm giảm đi đáng kể sự nhạy cảm về mặt đạo đức và nhận thức về hậu quả đối với người dùng mạng xã hội. Ở cuộc sống đời thường, họ có thể rất dè dặt khi nhận xét về người khác, nhưng khi bước lên thế giới ảo, họ lại sẵn sàng dùng những ngôn từ tàn nhẫn nhất bởi không trực tiếp chứng kiến nỗi đau đớn, tổn thương của nạn nhân bị công kích.

Không ít cá nhân tham gia vào các chiến dịch trừng phạt trực tuyến tin rằng họ đang thực hiện sứ mệnh bảo vệ công lý và lẽ phải. Tuy nhiên, việc tự cho mình đứng về phía chính nghĩa không đồng nghĩa với việc mọi hành vi tấn công người khác đều trở thành đúng đắn.

Một nền tư pháp nhân văn luôn đề cao tính thận trọng, chấp nhận quy trình xử lý đúng dù chậm trễ còn hơn là vội vàng phán xét để rồi dẫn đến oan sai nghiêm trọng. Trái lại, tâm lý đám đông trên mạng xã hội lại vận hành theo hướng ngược lại: vội vã kết án để không bị chậm chân trong các làn sóng tranh luận.

Vì vậy, theo quan điểm của Thượng tá Hiếu, giải pháp căn cơ không phải là hạn chế việc phản biện của người dân mà là nâng cao năng lực phản biện của toàn xã hội. Đó là khả năng rạch ròi giữa dữ kiện thực tế và suy đoán cá nhân, giữa chứng cứ pháp lý và những lời đồn thổi, giữa nghi vấn khoa học và phán quyết cuối cùng, giữa quyền đặt câu hỏi và quyền kết tội người khác.

Cùng bàn về vấn đề này, luật sư Hà Thị Khuyên, đang công tác tại Văn phòng Luật sư Nhân Chính (Đoàn Luật sư TP Hà Nội), nhận định rằng trào lưu đấu tố tập thể trên các nền tảng trực tuyến đang trở thành một vấn đề xã hội vô cùng nhức nhối.

Nữ luật sư chỉ ra rằng phần lớn những người tham gia vào các đợt công kích trực tuyến đều tự cho rằng họ đang thực hiện quyền tự do ngôn luận của bản thân. Tuy nhiên, ranh giới giữa việc bày tỏ suy nghĩ cá nhân một cách hợp pháp với hành vi vu khống, xúc phạm nghiêm trọng đến uy tín người khác đang bị xóa nhòa một cách hết sức đáng báo động.

Hiến pháp năm 2013 đã bảo hiến quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí cũng như quyền được tiếp cận thông tin của mọi công dân. Đây là những quyền vô cùng quan trọng, giúp người dân có thể phản ánh các hiện tượng tiêu cực, đóng góp ý kiến hoàn thiện chính sách vĩ mô và thực hiện vai trò giám sát xã hội.

Dù vậy, quyền tự do ngôn luận không bao gồm việc xúc phạm danh dự của người khác. Pháp luật hiện hành nghiêm cấm các phát ngôn xâm phạm trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức cũng như các cá nhân trong xã hội.

Bộ luật Dân sự đã quy định rất cụ thể về việc bảo vệ danh dự, nhân phẩm cùng uy tín cá nhân. Bất kỳ ai bị xâm phạm đều có quyền yêu cầu người có hành vi vi phạm phải chấm dứt hành vi, xin lỗi, cải chính công khai đồng thời thực hiện nghĩa vụ bồi thường các thiệt hại phát sinh.

Nghị định 15/2020/NĐ-CP, sau khi được bổ sung và sửa đổi bởi Nghị định 14/2022/NĐ-CP, cũng quy định rõ các mức chế tài xử phạt hành chính đối với hành vi cung cấp, phát tán các thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống nhằm bôi nhọ danh dự, uy tín của cá nhân, tổ chức trên môi trường mạng xã hội.

Ở những trường hợp hành vi vi phạm có mức độ ảnh hưởng và tính chất đặc biệt nghiêm trọng, người vi phạm hoàn toàn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội Làm nhục người khác hoặc tội Vu khống dựa trên các điều khoản quy định của Bộ luật Hình sự.

Luật sư Hà Thị Khuyên (Ảnh: NVCC).

“Việc chia sẻ bài viết, để lại bình luận hay phát sóng trực tiếp (livestream) không thể mặc nhiên coi là đang thực thi quyền tự do ngôn luận hợp pháp. Một khi nội dung chuyển hóa từ việc đóng góp ý kiến khách quan sang lăng mạ, sỉ nhục, thêu dệt thông tin sai lệch hay lôi kéo đám đông tấn công danh dự người khác, hành vi này đã hoàn toàn vượt qua giới hạn của quyền hiến định”, luật sư Khuyên phân tích sâu sắc.

Nữ luật sư cũng chỉ ra ba thuộc tính cốt lõi của mạng xã hội khiến cho các cuộc đấu tố trực tuyến dễ dàng bùng phát và lan truyền với tốc độ chóng mặt.

Đầu tiên là hiệu ứng tâm lý đám đông. Khi thấy hàng vạn tài khoản khác cùng tập trung chỉ trích một người, nhiều cá nhân có xu hướng hùa theo một cách vô thức mà không cần kiểm chứng nguồn tin. Hiệu ứng cộng hưởng này làm suy giảm nghiêm trọng khả năng tư duy độc lập và phân định đúng sai của mỗi người.

Yếu tố tiếp theo chính là sự ẩn danh trên môi trường ảo. Việc tương tác qua màn hình điện thoại tạo ra một tấm khiên giả tạo, khiến người dùng nghĩ rằng họ ít phải chịu trách nhiệm pháp lý hơn so với đời thực. Những từ ngữ xúc phạm tàn nhẫn mà họ không bao giờ dám nói trực tiếp ngoài đời lại được viết ra một cách hết sức dễ dàng trên mạng.

Yếu tố thứ ba là thuật toán phân phối của các nền tảng số. Những bài đăng mang tính tranh cãi cao, kích động sự giận dữ hay tranh chấp dữ dội luôn nhận được lượt tương tác vượt trội từ người dùng. Điều này thúc đẩy các cuộc bạo lực mạng lan rộng vô hạn, trong khi những thông tin đính chính hay giải thích chính thức thường xuất hiện muộn màng và ít khi được thuật toán ưu tiên hiển thị.

“Sự cộng hưởng của ba yếu tố kể trên khiến cho một lỗi lầm dù là nhỏ nhất của một người cũng có thể nhanh chóng bị thổi phồng thành một 'phiên tòa mạng xã hội' thu hút hàng chục ngàn bình luận công kích thô bạo”, luật sư Khuyên chia sẻ.

Theo luật sư Khuyên, một thực trạng đáng lo ngại khác là nhận thức sai lệch của nhiều người khi cho rằng chỉ cần chèn thêm cụm từ tránh trách nhiệm như “theo quan điểm cá nhân” thì họ có quyền phán xét bất kỳ điều gì họ muốn. Đây là một quan niệm hoàn toàn sai lầm về mặt pháp lý.

Công chúng hoàn toàn có quyền đặt câu hỏi nghi vấn trước các hành vi của những người có sức ảnh hưởng như nghệ sĩ, doanh nhân, cán bộ cơ quan nhà nước hay bất kỳ ai tác động tới cộng đồng. Tuy nhiên, hoạt động phản biện phải luôn bám sát sự thật khách quan, chứng cứ cụ thể và sử dụng ngôn từ văn minh, đúng mực.

Nhằm đẩy lùi vấn nạn đấu tố trực tuyến, luật sư Khuyên khuyến nghị mỗi cá nhân cần nâng cao ý thức xác thực nguồn tin trước khi chia sẻ lên mạng xã hội, tuyệt đối không tham gia vào các đợt công kích hội đồng khi chưa nắm rõ bản chất vụ việc, đồng thời giữ thái độ tập trung tranh luận vào nội dung cốt lõi thay vì công kích đời tư đối phương.

Về phía các nhà vận hành mạng xã hội, họ cần chủ động và nhanh chóng rà quét, gỡ bỏ các nội dung bôi nhọ, vu khống hay kích động thù hận; đồng thời có cơ chế hạn chế việc lan truyền các tin đồn chưa xác thực và bảo vệ người dùng trước các đợt quấy rối có tổ chức.

Đối với các cơ quan quản lý nhà nước, việc áp dụng các chế tài nghiêm khắc đối với các hành vi vu khống, xúc phạm trên mạng xã hội là vô cùng cần thiết. Song song với đó là đẩy mạnh giáo dục phổ biến pháp luật, trang bị kỹ năng số cho người dân, hướng tới việc xây dựng một văn hóa thảo luận lành mạnh thay vì thói quen triệt hạ lẫn nhau.

“Quyền tự do phát ngôn là một trong những viên gạch nền tảng để xây dựng xã hội dân chủ, tiến bộ, tuy nhiên nó không bao giờ được coi là tấm thẻ bài miễn tử để hạ nhục người khác. Một cộng đồng số văn minh là nơi không dung túng cho cái sai, nhưng mọi hoạt động phản biện đều phải dựa trên lý lẽ sắc bén, bằng chứng thuyết phục cùng tinh thần tôn trọng con người”, luật sư Khuyên bày tỏ quan điểm.

Cảm ơn quý độc giả đã dành thời gian theo dõi bài viết phân tích chuyên sâu này. Hãy tiếp tục khám phá thêm những góc nhìn đa chiều và các bài viết liên quan được gợi ý ngay dưới đây để trang bị cho mình những kiến thức số hữu ích nhé.